Bản Tà Số – Bản người Mông ở Chiềng Hắc, Mộc Châu
Nếu cả nhà muốn hiểu tại sao trang phục người Mông lại nhiều màu và chi tiết đến vậy, thì Bản Tà Số là một nơi để tìm câu trả lời.
Tà Số là bản người Mông nằm ở xã Chiềng Hắc, Mộc Châu, Sơn La. Nơi đây thật ra có hai bản nhỏ kề nhau, là Bản Tà Số một và Bản Tà Số hai, và cả hai đều được biết đến như một trong những điểm du lịch cộng đồng sống động nhất của Mộc Châu.
Cái tên Tà Số có một câu chuyện riêng. Trong tiếng Mông, Tà Số có nghĩa là ngải cứu, vì ngày trước khắp khu vực này mọc đầy cây ngải cứu hoang. Người Mông từ huyện Yên Châu đã tìm về đây từ năm một nghìn chín trăm sáu mươi tư. Từ một bản vùng cao hẻo lánh, qua hơn sáu mươi năm, Tà Số dần trở thành nơi người ta tìm đến để hiểu hơn về người Mông.
Cả nhà ơi, điều đáng chú ý nhất ở Tà Số là văn hóa không chỉ được đem ra trình diễn, mà còn đang sống trong nhịp sinh hoạt hàng ngày của người dân. Ở đây, người ta vẫn giữ nghề làm giấy, rèn dao, dệt vải và in hoa văn bằng sáp ong. Trong bản còn có nghệ nhân Vàng Thị Ly ở Tà Số hai, người cả đời gìn giữ nghề thêu hoa văn của đồng bào Mông, một nghề thuộc di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.
Nghề in hoa văn bằng sáp ong là kỹ thuật người Mông dùng sáp ong nóng chảy để vẽ hoa văn lên vải trước khi nhuộm chàm. Phần có sáp ong sẽ giữ nguyên màu trắng, phần không có sáp ong sẽ thấm chàm thành màu chàm xanh sẫm. Kết quả là những tấm vải với hoa văn trắng trên nền xanh, và đó là lý do trang phục người Mông vừa tinh tế vừa bền bỉ. Kỹ thuật này đòi hỏi kiên nhẫn và sự chính xác của đôi tay, và ngày nay chỉ còn một số nghệ nhân lớn tuổi vẫn giữ được.
Ngoài nghề thêu, Tà Số còn gắn với tiếng khèn Mông. Nghệ thuật khèn Mông ở Mộc Châu cũng là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Tiếng khèn không chỉ là âm nhạc. Nó còn là một thứ ngôn ngữ, để người Mông trò chuyện với thế giới tâm linh và với nhau. Mỗi giai điệu mang một ý nghĩa riêng, vang lên trong từng nghi lễ, từ lễ cưới cho đến tang ma.
Tà Số được tỉnh Sơn La đưa vào danh mục bảo tồn những bản truyền thống của người Mông. Đó là một bản làng người ta muốn giữ lại cho mai sau, giữ lấy nếp nhà, tiếng khèn và những hoa văn vẽ bằng sáp ong.
Và nếu cả nhà đến vào cuối tháng mười một âm lịch, cả nhà sẽ gặp Tà Số trong những ngày đẹp nhất. Đó là lúc người Mông bắt đầu ăn Tết, một cái Tết kéo dài cả tháng trời, bắt đầu từ ngày ba mươi tháng mười một âm lịch. Khi ấy bản làng rộn ràng tiếng khèn, váy áo rực rỡ phất phơ trên những triền đồi, và mùi sáp ong, mùi chàm như còn vương trong gió.
Cả nhà hãy thử hình dung mình đang đứng đó, giữa lưng chừng núi Mộc Châu, nhìn một bàn tay già nua chấm sáp ong lên tấm vải trắng. Một nét, rồi một nét nữa. Cứ thế, cả một thế giới của người Mông hiện lên, lặng lẽ và bền bỉ, qua bao mùa sương.