Bảo tàng Hùng Vương
Có hai nơi ở Phú Thọ mang tên Bảo tàng Hùng Vương. Một nằm trong Khu di tích lịch sử Đền Hùng tại đồi Công Quán, xã Hy Cương. Một nằm trên đường Trần Phú, phường Gia Cẩm, thành phố Việt Trì. Bảo tàng hôm nay cả nhà tham quan là bảo tàng ở thành phố Việt Trì, tức là bảo tàng tổng hợp cấp tỉnh, không phải không gian trưng bày trong quần thể Đền Hùng.
Sự phân biệt đó quan trọng vì hai lý do. Thứ nhất, để cả nhà không bị nhầm khi tìm đến. Thứ hai, vì bảo tàng này kể một câu chuyện dài hơn nhiều so với những gì người ta thường mong đợi khi nghe tên "Hùng Vương".
Bảo tàng Hùng Vương được khởi công ngày mồng một tháng giêng năm hai nghìn không trăm linh tám, và khánh thành ngày mười bốn tháng tư năm hai nghìn không trăm mười, đúng vào dịp Lễ hội Đền Hùng năm Canh Dần. Toàn bộ công trình nằm trên khu đất hơn mười lăm nghìn bảy trăm ba mươi hai mét vuông. Nhà trưng bày ba tầng có tổng diện tích sàn hơn chín nghìn ba trăm sáu mươi mét vuông. Trang chính thức của bảo tàng ghi đơn vị đang lưu giữ hơn mười một nghìn hiện vật gốc và sưu tập hiện vật gốc.
Điều đầu tiên cả nhà nhìn thấy khi đến là kiến trúc của bảo tàng: mô phỏng nhà sàn Bắc Bộ với mái dốc bốn phía dán ngói đỏ. Đây không phải ngẫu nhiên. Kiến trúc nhà sàn là biểu tượng của văn hóa cư dân vùng trung du và miền núi phía Bắc, gắn với đời sống của người Việt cổ trong thời kỳ buổi đầu lịch sử.
Khi bước vào bên trong, phần trưng bày thường trực được chia thành năm chủ đề theo dòng thời gian.
Chủ đề đầu tiên là thiên nhiên, con người Phú Thọ. Đây là phần định vị không gian: Phú Thọ ở đâu, địa hình và cư dân ra sao, cái nền tự nhiên để hiểu những gì xảy ra tiếp theo.
Chủ đề thứ hai là Phú Thọ thời kỳ tiền sử và sơ sử. Đây là lớp khảo cổ: các nền văn hóa tiền sử, những dấu vết đầu tiên của con người ở vùng đất này và liên hệ với thời kỳ Hùng Vương trong tâm thức lịch sử. Khi nghe thuyết minh về phần này, cả nhà nên lắng nghe với tâm thế phân biệt: khảo cổ học nói gì và truyền thuyết dân gian nói gì. Cả hai đều có giá trị, nhưng theo những cách khác nhau.
Chủ đề thứ ba là Phú Thọ thời kỳ Bắc thuộc và xây dựng quốc gia phong kiến tự chủ. Đây là giai đoạn thường bị bỏ qua trong tour du lịch, nhưng lại là thời kỳ người Việt đã giữ được bản sắc văn hóa dưới hơn một nghìn năm cai trị của phương Bắc, rồi giành lại nền tự chủ.
Chủ đề thứ tư đưa cả nhà từ năm một nghìn tám trăm tám mươi ba, khi thực dân Pháp xâm lược, đến năm một nghìn chín trăm bảy mươi lăm, khi đất nước thống nhất. Đó là Phú Thọ trong bối cảnh của hai cuộc kháng chiến.
Chủ đề thứ năm là Phú Thọ trong giai đoạn xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, từ năm một nghìn chín trăm bảy mươi lăm đến nay.
Sau khi đi qua năm chủ đề, cả nhà ra khu trưng bày ngoài trời. Ở đây, những hiện vật khổng lồ đứng phơi mình giữa trời: chiếc máy bay Mích hai mươi mốt, chiếc xe tăng T năm tư, và một con tàu chiến của Pháp. Chúng là những chứng tích sống của hai cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc. Đứng trước thân sắt loang màu thời gian ấy, cả nhà sẽ cảm nhận được sức nặng của một thời lửa đạn đã đi qua vùng đất này.
Có một cách đi mà cả nhà sẽ nhớ mãi: ghé bảo tàng ở Việt Trì trước, để thấm cả chiều dài lịch sử của vùng đất này, rồi mới ngược lên Đền Hùng. Khi ấy, từng bậc đá, từng nghi lễ, từng câu chuyện truyền thuyết trên đỉnh Nghĩa Lĩnh sẽ vang lên sâu hơn, gần hơn.
Bởi giữa lòng thành phố Việt Trì, dưới mái nhà sàn ngói đỏ ấy, mấy nghìn năm dựng nước và giữ nước vẫn lặng lẽ ở lại, chờ ngày con cháu trở về lắng nghe.