Khu di tích Đền Hùng
Mỗi năm vào mồng mười tháng ba âm lịch, hàng triệu người Việt từ khắp nơi tìm về một ngọn núi ở tỉnh Phú Thọ. Không vì danh lam thắng cảnh lộng lẫy. Không vì công trình kiến trúc vĩ đại. Mà vì ở đó có Đền Hùng. Và với người Việt, Đền Hùng không chỉ là một di tích. Đó là nơi về nguồn.
Khu di tích Đền Hùng nằm tại xã Hy Cương, tỉnh Phú Thọ. Tuyến tham quan chính đi theo trục lên núi Nghĩa Lĩnh, cao một trăm bảy mươi lăm mét, đi qua Cổng Đền, Đền Hạ, Chùa Thiên Quang, Đền Trung, Đền Thượng rồi xuống Đền Giếng. Ngoài tuyến núi, khu di tích còn có Đền Quốc Tổ Lạc Long Quân, Đền Tổ Mẫu Âu Cơ và Bảo tàng Hùng Vương.
Trước khi bước vào, cả nhà cần biết một điều quan trọng về Đền Hùng: những câu chuyện ở đây có hai lớp riêng biệt. Một lớp là lịch sử di tích, tức là những gì có thể xác nhận về khu đền: năm xây dựng, quy mô kiến trúc, hiện vật, sự kiện gắn với di tích trong thời hiện đại. Lớp kia là truyền thuyết dân gian: những câu chuyện về Âu Cơ, về Lang Liêu, về Thục Phán, về Tiên Dung và Ngọc Hoa. Truyền thuyết không kém giá trị hơn sử liệu. Nhưng người nghe nên biết mình đang nghe điều gì, để không nhầm lớp này với lớp kia.
Trong tâm thức người Việt, các Vua Hùng có công xây dựng Nhà nước Văn Lang, nhà nước đầu tiên của dân tộc. Ngày Giỗ Tổ Hùng Vương mồng mười tháng ba âm lịch là ngày giỗ chung để tri ân công lao dựng nước và giữ nước của tổ tiên. Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ là thực hành văn hóa có chiều dài lịch sử và đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào ngày sáu tháng mười hai năm hai nghìn không trăm mười hai.
Khi bước qua Cổng Đền, bốn chữ đại tự trên cổng là "Cao sơn cảnh hành". Nghĩa của bốn chữ ấy là "Núi cao đường lớn". Đây không chỉ là tên cổng. Đây là lời dẫn vào một không gian tâm linh và lịch sử.
Đền Hạ là nơi gắn với truyền thuyết mẹ Âu Cơ sinh bọc trăm trứng. Từ đó ra một trăm người con, năm mươi người theo cha xuống biển, năm mươi người theo mẹ lên rừng, và từ đó có mười tám đời Hùng Vương dựng nước. Câu chuyện này không có trong bất kỳ tài liệu khảo cổ nào, nhưng nó tồn tại trong ký ức người Việt qua biết bao thế hệ. Lý do đơn giản: nó diễn tả ý niệm rằng tất cả người Việt đều cùng một bọc sinh ra, đều là đồng bào. Trong khu di tích còn có Nhà bia ghi lời dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh khi về thăm Đền Hùng ngày mười chín tháng chín năm một nghìn chín trăm năm mươi tư. Đây là điểm dừng của lịch sử hiện đại, không phải truyền thuyết.
Từ Đền Hạ lên Đền Trung là một trăm năm mươi chín bậc đá. Đền Trung theo truyền thuyết là nơi các Vua Hùng cùng Lạc hầu, Lạc tướng bàn việc nước. Đền Trung cũng gắn với câu chuyện Lang Liêu, người con thứ mười tám của Hùng Vương thứ sáu. Lang Liêu đã làm bánh chưng và bánh giày để dâng vua cha: bánh vuông tượng trưng cho đất, bánh tròn tượng trưng cho trời. Đây là truyện cổ, nhưng trong đó ẩn tư duy nông nghiệp, tư duy vũ trụ và tinh thần trân trọng người lao động của người Việt cổ.
Tiếp tục khoảng một trăm bậc lên Đền Thượng, điểm cao nhất trong tuyến chính. Theo truyền thuyết, đây là nơi Vua Hùng lập đàn tế trời cầu quốc thái dân an. Đền Thượng cũng là nơi diễn ra những nghi thức chính trong ngày Giỗ Tổ mỗi năm.
Gần Đền Thượng có Lăng Hùng Vương. Lăng được cho là nơi yên nghỉ của vua Hùng thứ sáu, xây dựng dưới thời vua Tự Đức, vào nửa sau thế kỷ mười chín. Gần đó là Cột đá thề, gắn với truyền thuyết Thục Phán thề gìn giữ nước Nam và tiếp nối việc thờ phụng Hùng Vương.
Xuống núi là Đền Giếng, điểm cuối tuyến chính, gắn với truyền thuyết hai công chúa Tiên Dung và Ngọc Hoa. Và giữa các điểm di tích, Chùa Thiên Quang nhắc nhở rằng nơi đây không chỉ thuần túy thờ Hùng Vương. Lớp Phật giáo đã đan xen vào không gian tâm linh Việt từ nhiều thế kỷ trước. Chùa còn giữ được ba mươi hai pho tượng Phật gỗ sơn son thếp vàng.
Khi rời Đền Hùng, cả nhà mang theo điều gì? Không nhất thiết phải là niềm tin vào một truyền thuyết cụ thể. Chỉ cần bước lên những bậc đá rêu phong giữa tán cây cổ thụ, nghe tiếng chuông chùa vọng lại từ Thiên Quang. Và cảm nhận rằng hàng triệu người Việt qua bao thế kỷ đã đặt bàn chân lên chính những bậc đá này. Một sợi dây vô hình nối tất cả lại, từ ngọn núi nhỏ ở Phú Thọ về tận tim mỗi người.