Hang Mỏ Luông
Hang Mỏ Luông có một cái tên cũ mà người địa phương dùng trước khi tên phổ thông xuất hiện: Hang Bó Luông. Trong tiếng Thái, "Bó Luông" gắn với ý nghĩa mạch nước lớn. Đó là mạch nước từ lòng núi Pù Khà chảy ra khu cánh đồng và hồ Mỏ Luông bên ngoài. Cái tên cho thấy người Thái ở đây biết hang từ trước cả khi có đường vào tham quan, biết vì có nước chảy ra từ đó.
Hang Mỏ Luông nằm trong dãy núi Pù Khà, khu vực thị trấn Mai Châu và xã Chiềng Châu cũ, nay thuộc tỉnh Phú Thọ sau sắp xếp hành chính. Năm hai nghìn, hang được xếp hạng di tích danh thắng cấp quốc gia, một trong năm di tích của Mai Châu được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận.
Cửa chính vào hang hướng Tây Bắc cách quốc lộ mười lăm chỉ khoảng mười mét, nhưng phải leo lên khoảng mười tám mét mới đến cửa. Cửa cao khoảng ba mét, rộng khoảng hai mét. Từ đây lối vào dẫn thẳng vào động đầu tiên.
Động thứ nhất là khoang có nền tương đối bằng. Người địa phương gọi đây là hang Bộ đội, vì theo tư liệu của trang Mai Châu 360 do UBND huyện Mai Châu quản lý, nền động từng được cải tạo làm kho chứa vũ khí của quân đội, với nền bê tông và rãnh thoát nước. Một ngôi hang có thể giữ nhiều lớp lịch sử như vậy: lớp tự nhiên của đá vôi hàng triệu năm, lớp dân gian của tên Bó Luông và truyền thuyết, và lớp lịch sử cận đại của thời chiến tranh.
Để lên động thứ hai cần qua cầu thang cao khoảng mười mét. Đây là khoang có nhiều thạch nhũ nhất. Người địa phương mô tả không gian này bằng nhiều hình ảnh: dải nhũ trắng như dải lụa, vòm cung đá, khối nhũ gợi hình rồng mẹ, đại bàng, những hình tương tự thổ cẩm và vườn hoa đá. Đó là cách người xem đặt tên cho những gì mình nhìn thấy, một thứ ngôn ngữ riêng của hang.
Động thứ ba có đoạn lách qua khe hẹp và đoạn luồn khoảng mười mét, rồi mở ra không gian với những khối đá gợi hình bát sữa và những dải nhũ rủ xuống như màn mưa đá.
Phần hấp dẫn nhất của Hang Mỏ Luông với nhiều khách là đoạn suối ngầm. Suối ngầm dài khoảng hai trăm bốn mươi mét, chỗ sâu nhất khoảng ba mét, chỗ rộng nhất khoảng tám mét. Trên mặt nước tối và lặng đó, từng có những chiếc bè mảng nhỏ chở từng hai người một lướt qua dưới vòm đá.
Khoang cuối là động thứ tư, dài khoảng mười lăm mét, rộng khoảng mười hai mét, trần cao khoảng hai mươi lăm mét. Từ nền hang những khối nhũ mọc lên, và bên dưới bên phải dòng suối vẫn chảy.
Hang cũng có cửa thứ hai hướng Tây, nhìn ra hồ Mỏ Luông bên ngoài. Hồ Mỏ Luông gắn với một truyền thuyết dân gian địa phương được Báo Hòa Bình ghi lại. Khi hướng dẫn viên kể truyền thuyết này, cả nhà nghe như nghe chuyện dân gian, không phải sự kiện lịch sử đã kiểm chứng.
Khi ra khỏi hang và nhìn lại cửa Tây nhìn ra hồ Mỏ Luông lấp lánh bên ngoài, cả nhà sẽ hiểu vì sao người Thái đặt tên nơi này là Bó Luông, mạch nước lớn. Nước từ lòng núi Pù Khà chảy ra, nuôi hồ, nuôi cánh đồng, và giữ câu chuyện của hang sống mãi trong tên gọi đó từ trước cả khi có đường vào tham quan.