Tháp Mỹ Khánh

Xe đang chạy từ Huế ra biển thì ông bảo: ghé vào thêm một chỗ. Rồi ông kể.

Sáng ngày mười tám tháng tư năm hai nghìn lẻ một. Những người công nhân của phân xưởng Phú Diên thuộc Công ty Khoáng sản Thừa Thiên Huế đang đào hố khai thác titan trong vùng cồn cát ven biển thôn Mỹ Khánh.

Lưỡi xẻng chạm vào gạch.

Người thợ dừng lại. Đào thêm. Gạch nữa. Rồi thêm nữa. Rồi một mảng tường hiện ra, dày gần một mét, xây bằng gạch nung đỏ sẫm theo kiểu không có vữa. Họ đào rộng hơn. Hình dáng của một ngôi tháp Chăm dần hiện lên, còn tương đối nguyên vẹn, đã nằm yên ở đây không biết bao nhiêu thế kỷ.

Tháp Mỹ Khánh được tìm thấy như thế đó.

Nơi ấy là thôn Mỹ Khánh, nay thuộc xã Phú Vinh, thành phố Huế, vùng cồn cát ven biển gần phá Tam Giang, cách Huế khoảng ba mươi cây số đường xe. Dưới lớp cát đó, ở độ sâu từ năm đến bảy mét, một ngôi tháp đã nằm yên mà không ai biết là nó ở đó.

Bảo tàng Tổng hợp tỉnh Thừa Thiên Huế và Viện Khảo cổ học vào cuộc ngay trong năm hai nghìn lẻ một. Họ bóc từng lớp cát, cẩn thận, chậm rãi, như người ta mở một phong thư đã nằm trong đất từ khi mảnh đất này còn chưa có tên trên bản đồ.

Ngôi tháp dần lộ ra trước mắt mọi người.

Tháp có hình chữ nhật, đáy dài hơn tám mét, rộng hơn bảy mét. Tường dày từ chín mươi phân đến một mét. Gạch Chăm nung xếp khít nhau theo kỹ thuật mài chập, mài từng viên với nhau rồi gắn bằng nhựa cây, không dùng vữa. Người thợ hiện đại nhìn vào vẫn ngạc nhiên: làm sao những viên gạch không có vữa mà vẫn gắn chặt đến vậy, vẫn đứng vững suốt hơn mười hai thế kỷ, trong đó có những quãng rất dài nằm dưới cát?

Cửa chính quay về hướng đông, đón ánh mặt trời mọc. Ba mặt còn lại có cửa giả, chạm khắc tinh tế nhưng không bao giờ mở. Các nhà nghiên cứu gọi đây là tháp lùn, tầng thu dần lên trên, một hình thức thuộc nhóm cổ nhất của kiến trúc Chăm.

Bên trong, các nhà khảo cổ tìm thấy tấm Yoni bằng đá cát kết, biểu tượng thiêng liêng trong tín ngưỡng thờ thần Shiva, cùng những mảnh vàng lá và đồ gốm. Tháp đã giữ những thứ này suốt nhiều thế kỷ, không bị xâm phạm.

Điều làm các nhà khoa học sửng sốt nhất là tuổi của ngôi tháp.

Phân tích phóng xạ carbon xác nhận tháp được xây vào đầu thế kỷ thứ tám sau Công nguyên. Đây là một trong những tháp Chăm có niên đại sớm nhất tại miền Trung Việt Nam còn lại đến ngày nay.

Vào thế kỷ thứ tám, những tháp Chăm lớn mà hậu thế biết đến còn chưa được xây. Tháp Mỹ Khánh là một trong những bài học đầu tiên của người Chăm trong việc nói chuyện với thần linh bằng gạch nung.

Rồi cát vùi nó lại. Gió biển đẩy cát từ Biển Đông vào, từng lớp mỏng qua từng mùa, từng năm, từng thế kỷ. Ngôi tháp biến mất hoàn toàn. Người đi qua không biết. Bản đồ không ghi. Thời gian tiếp tục.

Cho đến sáng mười tám tháng tư năm hai nghìn lẻ một.

Ngày hai mươi tám tháng mười hai năm hai nghìn lẻ một, Bộ Văn hóa Thông tin xếp hạng tháp là Di tích Kiến trúc Nghệ thuật cấp Quốc gia. Vài năm sau, công trình phục hồi hoàn thành với ngân sách gần bốn tỷ đồng. Ngôi tháp được bảo vệ trong một nhà kính, không còn bị mưa nắng và gió cát tiếp tục xâm thực.

Năm hai nghìn không trăm hai mươi hai, câu chuyện của tháp được thế giới ghi nhận. Tổ chức WorldKings công bố kỷ lục thế giới: tháp Mỹ Khánh là tháp Chăm cổ bằng gạch chìm sâu dưới cồn cát ven biển được khai quật và bảo tồn đầu tiên trên thế giới. Trước tháp Mỹ Khánh, chưa từng có một ngôi tháp cổ bằng gạch nằm sâu dưới cồn cát ven biển như thế được khai quật rồi gìn giữ lại.

Chính lớp cát chôn vùi ngôi tháp lại là thứ bảo vệ nó. Không có mưa nắng. Không có bàn tay con người. Không có chiến tranh hay bão tố nào chạm đến được. Cồn cát ven biển, thứ mà ta hay nghĩ chỉ là chướng ngại, lại trở thành chiếc áo giáp hoàn hảo nhất mà thiên nhiên có thể tặng cho một công trình gạch từ thế kỷ thứ tám.

Hôm nay tháp Mỹ Khánh đứng trong nhà kính ở xã Phú Vinh. Gạch Chăm nghìn tuổi vẫn đỏ sẫm trong ánh sáng lọc qua kính. Tấm Yoni đá vẫn nằm đúng chỗ người thợ Chăm đặt từ hơn mười hai thế kỷ trước.

Xe ra khỏi khuôn viên nhà kính. Nhưng cái buổi sáng tháng tư năm hai nghìn lẻ một ấy thì cứ ở lại trong đầu.

Bãi cát đã che giấu ngôi tháp suốt nhiều thế kỷ. Rồi lưỡi xẻng của người thợ titan chạm vào điều mà cát biển đã âm thầm giữ gìn bấy lâu.