Tháp Po Sah Inư
Cả nhà đang đứng trước một trong những nhóm đền tháp Chăm đặc biệt nhất ở khu vực Bình Thuận cũ, nay thuộc tỉnh Lâm Đồng.
Tháp Po Sah Inư tọa lạc trên đồi Bà Nài, khu vực Phú Hài - Phan Thiết cũ, cách trung tâm thành phố Phan Thiết khoảng bảy cây số về hướng đông bắc. Nhiều tài liệu trước năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm ghi địa chỉ là phường Phú Hài, thành phố Phan Thiết, tỉnh Bình Thuận. Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, toàn bộ tỉnh Bình Thuận cũ nhập vào tỉnh Lâm Đồng. Cách nói đầy đủ và ít gây nhầm lẫn hiện nay là tháp Po Sah Inư, tỉnh Lâm Đồng, khu vực Bình Thuận cũ.
Nhóm tháp này được người Chăm xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ thứ tám, đầu thế kỷ thứ chín, tức cách chúng ta khoảng một nghìn hai trăm năm. Đây là nhận định được nhiều nguồn ngành du lịch và văn hóa, gồm Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, Bảo tàng Bình Thuận và Bảo tàng Lâm Đồng, đều xác nhận. Phong cách kiến trúc gọi là Hòa Lai, một trong những phong cách sớm của kiến trúc tháp Chăm còn lại đến ngày nay.
Năm một nghìn chín trăm chín mươi mốt, Nhà nước xếp hạng đây là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
Điều mà Bảo tàng Lâm Đồng nhấn mạnh là vị trí của tháp: đây là một trong số ít khu đền tháp Chăm được xây trên đồi cao sát biển còn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn ở khu vực phía đông tỉnh Lâm Đồng. Người Chăm cổ đã chọn một điểm đồi trời để nhìn ra biển, và từ đó xây nên một không gian thờ tự kết hợp với tầm nhìn toàn cảnh rất đặc biệt.
Hiện tại khu di tích có ba tháp còn lại. Tháp chính, gọi là tháp A, cao khoảng mười sáu mét theo nguồn Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam; đây là tháp lớn nhất, tập trung giá trị kiến trúc và tín ngưỡng của toàn bộ khu. Bên trong tháp chính có bộ Linga và Yoni bằng đá, là vật thờ gắn với thần Shiva trong tín ngưỡng Chăm chịu ảnh hưởng Ấn Độ giáo.
Tháp B nằm riêng về hướng bắc, cao khoảng mười hai mét; VietnamPlus mô tả có thêm một tháp cách tháp chính khoảng năm mươi mét thờ thần Bò, hay còn gọi là Nandin. Tháp C được ghi là có chức năng nguyên thủy thờ thần Lửa, cao khoảng năm mét, mỗi cạnh rộng gần bốn mét.
Năm một nghìn chín trăm chín mươi hai đến một nghìn chín trăm chín mươi lăm, các cuộc khai quật khảo cổ tại đây đã phát hiện nhiều nền móng đền bị sụp đổ và vùi lấp. VietnamPlus ghi nhận điều này, cho thấy khu di tích từng có quy mô lớn hơn nhiều so với những gì còn lại ngày nay.
Tên gọi Po Sah Inư gắn với một lớp câu chuyện muộn hơn. Theo nguồn văn hóa địa phương, gồm Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam và Bảo tàng Bình Thuận, đến khoảng thế kỷ thứ mười lăm, người Chăm xây thêm đền thờ công chúa Po Sah Inư trong khuôn viên tháp. Từ đó không gian này dần gắn với tín ngưỡng thờ bà. Câu chuyện về công chúa là truyền thuyết và ký ức tín ngưỡng của cộng đồng Chăm Bình Thuận. Chúng ta kể như ký ức văn hóa được gìn giữ, không biến thành tiểu sử lịch sử đã kiểm chứng từng chi tiết.
Ngoài giá trị kiến trúc và tín ngưỡng, tháp Po Sah Inư còn là không gian di sản đang sống. Lễ hội Katê tại tháp được phục dựng từ năm hai nghìn không trăm lẻ năm và duy trì thường niên. Báo Người Đưa Tin ghi lễ hội Katê năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm khai mạc tại di tích tháp Pô Sah Inư, phường Phú Thủy, tỉnh Lâm Đồng. Vào các dịp lễ, Tết hoặc chương trình trải nghiệm theo kế hoạch, du khách có thể gặp các hoạt động dân ca, dân vũ, trống Paranưng, kèn Saranai, trình diễn gốm, dệt thổ cẩm và ẩm thực Chăm. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bình Thuận và Ban Quản lý di tích là đơn vị ghi nhận và tổ chức các hoạt động này.
Tháp Po Sah Inư đứng đây hơn một nghìn năm, qua bao thay đổi của đất trời và lịch sử. Từ trên đồi Bà Nài, gió biển thổi lên liên tục, những tán cây đung đưa quanh tường gạch đỏ rêu phong, và tiếng trống Paranưng mỗi mùa lễ Katê lại vang lên như thể thời gian chưa từng ngừng chảy.