Trường Dục Thanh
Ở Phan Thiết có một ngôi trường nhỏ bên bờ sông Cà Ty. Ngôi trường đó không còn vang tiếng trẻ đọc bài từ hơn một thế kỷ nay. Nhưng nó vẫn đứng đây, và câu chuyện gắn với nó vẫn được kể mỗi ngày.
Cả nhà đang ở Trường Dục Thanh, một di tích lịch sử và văn hóa đặc biệt của vùng Phan Thiết. Địa chỉ tại số ba mươi chín đường Trưng Nhị, bên dòng sông Cà Ty hiền hòa.
Khu di tích này là một phần của Bảo tàng Hồ Chí Minh, Chi nhánh Bình Thuận. Tổng thể gồm khu Trường Dục Thanh, nhà bảo tàng và tượng đài về Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Trường Dục Thanh được xây dựng vào cuối năm một nghìn chín trăm lẻ bảy, do hai ông Nguyễn Trọng Lội và Nguyễn Quý Anh khởi xướng. Đây là hai người con của nhà thơ, nhà văn yêu nước Nguyễn Thông. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bình Thuận mô tả đây là trường tư thục có nội dung giảng dạy tiến bộ ở Bình Thuận thời bấy giờ. Trong bối cảnh đầu thế kỷ hai mươi, điều đó có nghĩa là một ngôi trường không chỉ dạy chữ mà còn nuôi dưỡng tinh thần yêu nước và ý thức canh tân.
Năm một nghìn chín trăm mười, một người thầy trẻ dừng chân ở Phan Thiết trong hành trình tìm đường cứu nước. Ông dạy học tại Trường Dục Thanh từ tháng chín năm một nghìn chín trăm mười đến tháng hai năm một nghìn chín trăm mười một. Người thầy đó là Nguyễn Tất Thành, sau này là Chủ tịch Hồ Chí Minh. Thông tin về khoảng thời gian dạy học được Bảo tàng Hồ Chí Minh xác nhận.
Tháng hai năm một nghìn chín trăm mười một, Người rời Phan Thiết, vào Sài Gòn, và bắt đầu hành trình ra đi tìm đường cứu nước. Trường Dục Thanh đóng cửa năm một nghìn chín trăm mười hai. Giai đoạn một nghìn chín trăm bảy mươi tám đến một nghìn chín trăm tám mươi, khu trường được trùng tu tôn tạo lại theo nguyên gốc. Năm một nghìn chín trăm tám mươi sáu, nhà trưng bày về cuộc đời và sự nghiệp Chủ tịch Hồ Chí Minh được xây dựng và khánh thành bên cạnh.
Khu trường xưa lưu giữ những điểm gắn với cuộc sống hằng ngày của thầy giáo trẻ ấy: Nhà Ngư là nơi nội trú của thầy giáo và học trò, Ngọa Du sào là nơi thầy thường đọc sách và tài liệu mỗi tối, cây khế trong sân là cây thầy chăm sóc, và chiếc giếng nước là nơi thầy múc nước sinh hoạt và tưới cây mỗi sáng.
Những chi tiết nhỏ này không phải trang trí. Chúng giúp cả nhà hình dung nhịp sống rất bình thường, rất đời thường của một người thầy trẻ: ở nội trú, đọc sách buổi tối, chăm cây buổi sáng. Chính những khoảnh khắc bình thường đó, cộng với ngôi trường nhỏ và dòng sông Cà Ty, đã nằm trong hành trình dài hơn nhiều của một con người.
Từ một lớp học nhỏ bên sông Cà Ty, một người thầy trẻ đã nhìn ra cửa sổ về phía biển và nghĩ đến một hành trình xa hơn rất nhiều. Ngôi trường vẫn còn đây, chiếc giếng vẫn còn đây, cây khế vẫn xanh trong sân. Và cả nhà đang đứng đúng nơi ấy.