Tháp Pô Đam

Con đường về huyện Tuy Phong chạy dài giữa đồng khô và núi đá.

Nắng miền Bình Thuận trắng bạch, gió thổi cát mịn vào mặt người.

Rồi núi hiện ra, sừng sững sau những rặng cây thấp.

Cả nhà ơi, đó là Núi Ông Xiêm, người địa phương còn gọi là Núi Ka-đak.

Cao sáu trăm mét, khối đá đứng thẳng vách, bóng che phủ một vùng đất phẳng phía dưới.

Và ngay dưới chân núi, giữa bóng mát của vách đá, những ngọn tháp Chăm hiện ra.

Đây không phải tháp trên đỉnh đồi.

Tháp Pô Đam nằm bên dưới, tựa vào núi như người tựa lưng vào tường.

Theo Cục Di sản Văn hóa Việt Nam, quần thể tháp Pô Đam tọa lạc tại thôn Lạc Trị, xã Phú Lạc, huyện Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận.

Nơi đây cách thành phố Phan Thiết khoảng một trăm mười cây số về phía bắc.

Di tích được xếp hạng Di tích Lịch sử Văn hóa cấp Quốc gia theo Quyết định số một nghìn bốn trăm sáu mươi ngày hai mươi tám tháng sáu năm một nghìn chín trăm chín mươi sáu.

Toàn bộ quần thể có sáu tháp, chia làm hai cụm bắc và nam trên hai trục song song.

Khoảng ba tháp còn đứng tương đối nguyên vẹn, chủ yếu ở cụm phía nam.

Những tháp còn lại chỉ còn nền móng và tường vỡ, im lặng trong cỏ dại và nắng.

Cả nhà cứ tưởng tháp Chăm thì phải đứng oai vệ trên cao, nhìn xuống cả vùng.

Nhưng ở đây, tháp tựa vào núi, thấp và gần, như người đứng sát bên mình.

Gạch nung đỏ sẫm, xây theo kỹ thuật Chăm cổ không dùng vữa, vẫn khít chặt sau hàng trăm năm mưa nắng.

Hoa văn xoắn và hình linh vật Makara trên các ô trang trí còn rõ nét, tinh tế và nghiêm trang.

Nhưng điều mà cả nhà sẽ nhận ra ngay, điều khác với mọi tháp Chăm khác, là hướng của các cánh cửa.

Tất cả đều quay về Nam.

Tất cả các tháp Chăm trong vùng duyên hải Việt Nam đều quay cửa về hướng Đông, theo tín ngưỡng thờ thần Mặt trời.

Nhưng ở đây, ở Tuy Phong, cả sáu tháp trong quần thể đều được thiết kế với cửa nhìn về phía Nam, về phía đồng bằng, về phía ruộng lúa và buôn làng.

Không có nguồn nào giải thích đầy đủ tại sao.

Ông đứng trước tháp một lúc, nhìn cánh cửa đá rêu phong.

Rồi ông nói, nhẹ thôi: có lẽ người xây muốn thần nhìn về phía con người.

Câu đó trở nên có lý khi nghe về vị vua mà tháp được đặt tên.

Theo Báo Thanh Niên, vua Pô Đam, còn gọi là Pô Ka-thít, là vị vua Chăm thế kỷ thứ mười lăm.

Nhưng ông không được nhớ đến vì chiến trận hay cung điện.

Tương truyền rằng sau khi thoái vị, ông đi vào dân gian, giúp cộng đồng xây dựng hệ thống thủy lợi, đắp đập, dẫn nước vào ruộng.

Dân gian nhớ ông như vị thần của ruộng đồng và con nước.

Khi họ xây tháp thờ ông vào thế kỷ thứ mười lăm, họ xây cụm phía nam.

Còn cụm phía bắc thì đã có từ trước đó hàng trăm năm, từ thuở người Chăm còn đang xây những công trình thờ tự sớm nhất của mình trên dải đất này.

Đây là lớp thời gian thứ nhất, lớp sâu nhất.

Nhóm bắc được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ thứ tám đến đầu thế kỷ thứ chín, theo phong cách Hòa Lai.

Đó là một trong những phong cách kiến trúc tháp Chăm sớm nhất còn lại đến ngày nay.

Hai lớp thời gian ấy cách nhau hàng thế kỷ, nhưng cùng chọn một chỗ, dưới chân Núi Ông Xiêm.

Cuộc khai quật khảo cổ năm hai nghìn mười ba đến hai nghìn mười bốn đã phát lộ thêm tường bao, đường đi cổ, nền tháp cổng và nền Mandapa, tức nhà lễ nghi dài.

Những gì nhìn thấy hôm nay chỉ là phần nổi của một không gian thờ tự từng rộng hơn nhiều.

Báo Lâm Đồng ghi lại rằng cộng đồng người Chăm và người Raglai địa phương vẫn duy trì nghi lễ tại quần thể tháp này.

Lễ hội lớn tổ chức ba năm một lần vào tháng tư âm lịch Chăm, là dịp hai cộng đồng cùng về đây, cùng nhớ, cùng cúng vái.

Không phải trình diễn cho khách.

Là nghi lễ thực sự của người sống về với ký ức.

Cả nhà ơi, Tháp Pô Đam là nơi lặng.

Không có bậc thang rộng, không có đám đông.

Chỉ có núi đá sau lưng, đồng bằng phía trước, và những cánh cửa nhìn về Nam.

Một vị vua từ bỏ ngai vàng để đi đào kênh.

Người ta dựng tháp thờ ông, rồi quay cửa về phía đồng ruộng, về phía những người ông từng giúp.

Không quay lên trời, không quay ra biển.

Quay về phía người.

Nắng nghiêng dần theo núi.

Bóng Núi Ông Xiêm đổ dài xuống chân tháp, mát dịu giữa buổi chiều khô hanh.

Gạch đỏ sẫm hơn trong bóng núi, hoa văn Makara hiện lên rõ hơn.

Và những cánh cửa đá vẫn mở về phía Nam, về phía đồng bằng xa xa, như thể vị thần bên trong vẫn đang nhìn ra, nhìn mãi.