Tháp Po Klong Garai
Cả nhà đang ở chân đồi Trầu, phường Đô Vinh, khu vực Phan Rang - Tháp Chàm cũ, hiện thuộc tỉnh Khánh Hòa. Và trước mặt cả nhà là một trong những quần thể đền tháp Chăm còn tương đối nguyên vẹn nhất Việt Nam: tháp Po Klong Garai.
Nơi đây đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo quyết định ngày hai mươi hai tháng mười hai năm hai nghìn không trăm mười sáu.
Nhưng trước khi nói về kiến trúc, cả nhà nên nghe một câu chuyện.
Trong ký ức của người Chăm, có một vị vua tên là Po Klong Garai. Ông là người có công khai mương, đắp đập, làm cho ruộng đồng tươi tốt trong một vùng đất khô hạn. Người dân nhớ ơn ông đến mức sau khi ông mất, họ thờ ông như một vị thần. Tháp này được xây để thờ ông.
Câu chuyện ấy là ký ức văn hóa và tín ngưỡng của cộng đồng Chăm, không phải một biên niên sử có mốc tháng năm rõ ràng. Nhưng chính vì thế nó nói lên điều gì đó rất thật: người Chăm không chỉ thờ thần thánh trừu tượng, họ còn thờ người lãnh đạo đã làm điều tốt cho cộng đồng.
Về kiến trúc, Cục Di sản văn hóa tạm xác định tháp hiện nay có niên đại cuối thế kỷ mười ba đến đầu thế kỷ mười bốn. Quần thể gồm ba công trình.
Đầu tiên là tháp cổng, tiếng Chăm gọi là Gopura. Nó mở hai cửa, một hướng đông một hướng tây, thẳng trục dẫn vào tháp thờ chính. Chức năng của tháp cổng trong kiến trúc Chăm không chỉ là lối vào, mà là ngưỡng cửa thiêng, ranh giới giữa không gian đời thường và không gian thờ tự.
Tháp trung tâm, gọi là KaLan, là tháp thờ chính. Nó cao hơn hai mươi mét, mặt bằng vuông mười phẩy năm nhân mười phẩy năm mét. Cửa chính mở về phía đông, hướng của mặt trời mọc và hướng linh thiêng trong tín ngưỡng Chăm. Trên vòm cửa là phù điêu thần Siva. Hai cột đá ở lối vào có khắc chữ Chăm cổ. Đây là những dòng chữ được người thời ấy khắc vào đá để gửi lại cho hậu thế.
Bên trong tháp chính là biểu tượng Linga và Yoni, gắn với tượng thờ vua Po Klong Garai theo tín ngưỡng Chăm Bàlamôn. Tượng thờ này đã được công nhận là bảo vật quốc gia theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ năm hai nghìn không trăm hai mươi bốn. Đây là vật thiêng của cộng đồng Chăm, không phải hiện vật trưng bày thông thường.
Và bên trái khi vào cửa, cả nhà sẽ thấy tượng bò Nandin bằng đá, đầu hướng vào trong tháp. Trong tín ngưỡng Bàlamôn, bò Nandin là vật cưỡi của thần Siva. Sự hiện diện của Nandin cho thấy tháp Po Klong Garai không chỉ thờ một vị vua lịch sử, mà còn hòa quyện với thế giới thần linh Bàlamôn.
Công trình thứ ba là tháp nhà, thường được gọi là tháp lửa. Theo Cục Di sản, nó có thể dùng để chứa đồ thờ trong nghi lễ hoặc gắn với thần Hỏa. Mái tháp có dáng cong đặc biệt, khác hẳn dáng vươn cao của tháp chính. Người Chăm khi xây không chỉ quan tâm đến chiều cao; họ quan tâm đến chức năng, và mỗi chức năng có một hình dáng riêng.
Điều quan trọng nhất cả nhà cần hiểu khi đứng ở đây là tháp Po Klong Garai không phải phế tích. Đây là không gian thờ tự vẫn đang sống. Hằng năm, vào dịp lễ Katê của người Chăm Bàlamôn, thường rơi vào tháng chín, mười hoặc mười một dương lịch tùy lịch Chăm, cộng đồng tổ chức sinh hoạt tín ngưỡng ngay tại đền tháp này. Họ đến đây không phải để tham quan, mà để thực hành đức tin của mình. Tháp Po Klong Garai không phải chứng nhân câm lặng của lịch sử, mà là không gian thiêng liêng của một cộng đồng đang sống.
Cả nhà có thể hỏi: tại sao những tháp gạch này còn đứng vững hàng trăm năm trong khi không dùng vữa xi măng? Đây là câu hỏi mà đến nay khoa học vẫn chưa có câu trả lời thống nhất. Người ta chỉ biết rằng kỹ thuật xây tháp Chăm là đặc biệt, và bí quyết ấy phần lớn đã thất truyền. Điều đó làm cho những gì còn lại trở nên quý giá hơn bất kỳ lời thuyết minh nào.