Tháp Po Rome
Cả nhà đang ở thôn Hậu Sanh, khu vực Phước Hữu của Ninh Thuận cũ, hiện thuộc tỉnh Khánh Hòa sau sắp xếp hành chính năm hai nghìn hai mươi lăm. Và trước mặt, trên một gò đất nhìn ra đồng ruộng khô nắng, là tháp Po Rome.
Tên Chăm của tháp là Bimong Po Ramé. Người dân địa phương còn gọi là tháp Hậu Sanh, theo tên thôn Hậu Sanh nơi tháp tọa lạc.
Po Rome là một tháp Chăm thuộc giai đoạn muộn, khác với nhiều tháp Chăm thờ thần Ấn Độ giáo. Theo nguồn địa phương, tháp được xây dựng vào thế kỷ mười bảy để thờ vua Po Rome. Vua Po Rome được cộng đồng Chăm ghi nhớ như người có công với nước với dân, gắn với thủy lợi và sản xuất nông nghiệp. Sau khi mất, ông được thần hóa và trở thành đối tượng thờ tự. Đây là đặc điểm rất đáng chú ý trong văn hóa Chăm: người lãnh đạo có công có thể trở thành thần, và tháp thờ phụng họ trở thành không gian ký ức của cộng đồng.
Năm một nghìn chín trăm chín mươi hai, tháng tám, tháp Po Rome được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.
Điểm đặc biệt nhất của di tích là phù điêu Vua Pô Rômê. Theo Cục Di sản văn hóa, hiện vật này có niên đại thế kỷ mười bảy và hiện lưu giữ tại chính ngôi tháp này. Năm hai nghìn hai mươi, Thủ tướng Chính phủ ký quyết định công nhận đây là bảo vật quốc gia. Đây là chi tiết chắc nhất để cả nhà hiểu giá trị của di tích này.
Ngôi tháp chính vẫn còn đứng tương đối nguyên vẹn. Nhìn quanh, cả nhà có thể thấy các dấu tích nền móng của những công trình phụ đã sụp đổ. Theo nguồn địa phương, cụm tháp xưa gồm tháp chính, tháp cổng và tháp lửa. Tháp cổng và tháp lửa đã không còn, chỉ còn lại dấu vết. Điều này giúp chúng ta hình dung tháp Po Rome không phải một công trình đơn lẻ, mà là một khu thánh địa có quy hoạch rõ ràng.
Tháp Po Rome cũng là không gian gắn với sinh hoạt tín ngưỡng hằng năm của người Chăm. Vào dịp lễ Katê, cộng đồng Chăm vùng này tập hợp tại tháp. Đây là thực hành tín ngưỡng đang tiếp tục sống, không phải ký ức đã tắt. Khi cả nhà đến đây, dù không phải dịp lễ, nên hiểu rằng ngôi tháp không phải phế tích để tham quan, mà là nơi có ý nghĩa thiêng liêng với cộng đồng đang tồn tại.
Cả nhà nhìn tháp từ bên ngoài sẽ thấy một khối gạch không quá lớn, nhưng đứng vững qua nhiều trăm năm dưới nắng Ninh Thuận cũ. Kỹ thuật xây tháp Chăm không dùng vữa thông thường, và đến nay vẫn là bí ẩn chưa được giải đáp hoàn toàn. Cái gì đã giữ những khối gạch ấy dính vào nhau qua mưa nắng và thời gian?
Điều đáng nhớ nhất ở Po Rome không phải kích thước hay tuổi đời của tháp, mà là cái gì còn lại: câu chuyện về một vị vua được cộng đồng nhớ đủ lâu để xây tháp thờ, và một bảo vật từ thế kỷ mười bảy vẫn còn ngay tại nơi nó được tạo ra.