Viện Hải dương học Nha Trang
Tại số một đường Cầu Đá, Nha Trang, có một nơi lưu giữ hơn một trăm năm khám phá biển Việt Nam. Không phải ảnh chụp trên mạng, không phải video quay sẵn, mà là những sinh vật biển thật, những bộ xương thật, và hàng chục nghìn mẫu vật từ vịnh Bắc Bộ xuống Biển Đông và vịnh Thái Lan. Đây là Bảo tàng Hải dương học Nha Trang.
Viện Hải dương học không phải mới ra đời. Tiền thân của nó là Sở Hải dương học nghề cá Đông Dương, thành lập ngày mười bốn tháng chín năm một nghìn chín trăm hai mươi hai. Nha Trang được chọn vì đây là vị trí thuận lợi để nghiên cứu Biển Đông. Và ngay trước năm một nghìn chín trăm ba mươi, với con tàu mang tên De Lanessan, đoàn nghiên cứu đã khảo sát từ vịnh Thái Lan lên vịnh Bắc Bộ, ra Hoàng Sa và Trường Sa.
Một trăm năm là khoảng thời gian đủ để tích lũy rất nhiều thứ.
Hiện nay Bảo tàng lưu giữ khoảng hai mươi ba nghìn mẫu thuộc năm nghìn loài sinh vật biển. Tháng mười năm hai nghìn mười hai, Trung tâm sách kỷ lục Việt Nam xác lập đây là nơi lưu trữ bộ mẫu sinh vật biển lớn nhất Việt Nam. Không chỉ lưu trữ, Bảo tàng còn nuôi sống hơn ba trăm loài sinh vật biển trong hệ thống aquarium rộng khoảng năm nghìn mét vuông.
Cả nhà sẽ đi theo tuyến tham quan từ cổng vào.
Điểm đầu tiên là khu hồ nuôi sinh vật biển. Ở đây cả nhà sẽ thấy rùa biển, cá mập, cá đuối, cá chình, cá mú, san hô sống và cá cảnh biển. Trẻ em thường rất thích phần này vì có thể nhìn thấy sinh vật biển đang bơi trực tiếp. Nhưng đây không chỉ là nơi để ngắm. Bảo tàng nuôi, thuần dưỡng các loài này phục vụ nghiên cứu sinh học, sinh thái và bảo tồn. Tức là mỗi con cá trong bể này là một đối tượng nghiên cứu, không phải sinh vật biểu diễn thuần túy.
Rồi cả nhà vào khu mẫu vật lớn. Đây thường là khu gây ấn tượng mạnh nhất.
Trung tâm của khu là bộ xương cá voi lưng gù dài mười tám mét, nặng khoảng mười tấn. Bộ xương này được người dân xã Hải Cường, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Hà khai quật ngày tám tháng mười hai năm một nghìn chín trăm chín mươi tư khi đào mương thủy lợi. Xương vùi sâu khoảng một phẩy hai mét, cách biển bốn ki-lô-mét theo đường chim bay. Cả nhà tưởng tượng điều này: một con cá voi lưng gù to thế này từng bơi ở vùng biển Việt Nam. Và hàng triệu năm địa chất đã chôn vùi nó vào đất liền, cách xa bờ biển.
Bên cạnh đó là bộ xương bò biển Dugong, một loài thú biển quý hiếm thuộc họ hàng với voi đất. Rồi đến cá nạng hải, nặng gần một tấn, dài ba phẩy năm mét, rộng năm mét. Đứng trước những mẫu vật này, cả nhà hình dung được kích thước thật của những sinh vật biển lớn, điều mà ảnh chụp hay video khó truyền tải hết.
Nhân đây, có một câu chuyện thú vị về bò biển Dugong. Nhiều thủy thủ xưa, khi nhìn thấy con vật này từ xa đang nhô lên mặt nước cho con bú, đã tưởng đó là nàng tiên cá. Bảo tàng có nhắc đến truyền thuyết này. Đây là cách giải thích của người xưa khi gặp sinh vật lạ trên biển, không phải sự thật sinh học. Nhưng nó cho thấy biển luôn có khả năng tạo ra những câu chuyện kỳ diệu.
Tiếp theo là khu rạn nhân tạo. Đây là mô hình về cấu trúc do con người tạo ra dưới biển để làm nơi trú ngụ, kiếm ăn và sinh sản cho sinh vật biển ở những vùng đáy vốn nghèo nguồn sống. Bảo tàng giới thiệu rạn nhân tạo như một cách phục hồi nguồn lợi và hỗ trợ san hô. Câu chuyện ở đây không chỉ là biển đẹp, mà là con người có thể làm gì để giúp biển phục hồi sau khi bị khai thác quá mức.
Điểm đáng nhớ nhất, có lẽ, là khu Tài nguyên biển Hoàng Sa - Trường Sa. Khu này nằm trong một đường hầm gần một trăm mét xuyên qua núi Bảo Đại. Bên trong trưng bày mẫu sinh vật biển, mẫu địa chất và các nội dung về giá trị kinh tế, sinh thái, an ninh quốc phòng của hai quần đảo. Với trẻ em, đây là chỗ khám phá. Với người lớn, đây là nhắc nhở về một vùng biển quan trọng của đất nước.
Khu cuối cùng là khu Đa dạng sinh học biển, nơi lưu giữ bộ mẫu hai mươi ba nghìn mẫu của năm nghìn loài đã nhắc đến. Ở đây, Bảo tàng trình bày sinh vật biển từ nhiều nhóm: thực vật biển, hải miên, ruột khoang, thân mềm, giáp xác, da gai, cá, bò sát và thú biển. Đây là nơi dữ liệu khoa học được lưu giữ cho tương lai. Một mẫu vật không chỉ để trưng bày. Nó là bằng chứng về sự phân bố loài, về môi trường sống và về lịch sử nghiên cứu biển Việt Nam.
Hơn một trăm năm trước, những nhà khoa học Pháp đã chọn Nha Trang để bắt đầu đặt câu hỏi về vùng biển này. Ngày nay, cả nhà đứng trước bộ xương cá voi lưng gù dài mười tám mét và nhìn vào hàng chục nghìn mẫu vật từ khắp vùng biển Việt Nam. Biển không chỉ rộng. Nó còn sâu hơn bất kỳ trí tưởng tượng nào, và Bảo tàng Hải dương học Nha Trang đã dành hơn một trăm năm để chứng minh điều đó.