Bảo tàng Sơn La
Có một điều thú vị về tòa nhà cả nhà đang đứng trước.
Bảo tàng Sơn La không phải được xây dựng từ đầu như một bảo tàng. Nó lớn lên cùng vùng đất này, qua chiến tranh, qua sáp nhập, qua nhiều thập kỷ sưu tầm và bảo quản. Tiền thân của nó là Bảo tàng Khu Tự trị Tây Bắc, ra đời từ những năm một nghìn chín trăm sáu mươi, với nhiệm vụ gìn giữ tư liệu, hiện vật của đồng bào các dân tộc Tây Bắc.
Rồi chiến tranh phá hoại bắt đầu. Từ năm một nghìn chín trăm sáu mươi lăm đến một nghìn chín trăm bảy mươi mốt, toàn bộ hiện vật của bảo tàng phải sơ tán về khu Lũng Sương ở huyện Thuận Châu để tránh bom. Những chiếc sách Thái cổ viết trên giấy bản, những tấm vải thêu, những vật dụng sinh hoạt của mười hai dân tộc, tất cả đều được bọc gói và mang đi. Sau chiến tranh, chúng trở về đồi Khau Cả này.
Cả nhà đang đứng trên một trong những khu bảo tàng độc đáo của Việt Nam. Nó đặt hai lớp lịch sử cạnh nhau: lịch sử cách mạng ở Di tích Nhà tù Sơn La ngay bên cạnh, và lịch sử văn hóa rất phong phú của các dân tộc Tây Bắc bên trong tòa nhà này.
Năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, bảo tàng tổ chức lễ kỷ niệm bốn mươi năm ngày thành lập, tính từ mốc hai tháng ba năm một nghìn chín trăm tám mươi lăm. Và đến nay, bảo tàng đang lưu giữ hơn bốn mươi nghìn tư liệu, hiện vật, kết quả của nhiều thế hệ cán bộ đi sưu tầm, vận động hiến tặng.
Bây giờ mình vào từng tầng.
Tầng một là nơi cả nhà bắt đầu hành trình ngược về quá khứ xa nhất. Các hiện vật ở đây thuộc thời kỳ tiền sử và sơ sử Sơn La, những vật dụng bằng đá, sắt, đồng khai quật từ các di chỉ như Chiềng Ơn, Pác Ma và khu vực lòng hồ sông Đà. Khi nhìn những hiện vật này, mình đang nhìn bằng chứng cho thấy Sơn La không chỉ là điểm du lịch cảnh quan, mà là một vùng đất có chiều sâu cư trú hàng nghìn năm.
Điều thú vị là một số di chỉ khảo cổ trong khu vực này đã bị nhấn chìm khi hồ thủy điện tích nước. Những gì cả nhà nhìn thấy ở tầng một là thứ mà các nhà khảo cổ kịp khai quật và đưa về đây trước khi mặt nước dâng.
Tầng hai mang một không khí khác, gần hơn, con người hơn. Đây là phòng trưng bày hình ảnh Bác Hồ với các dân tộc tỉnh Sơn La. Sơn La và vùng núi phía Bắc có vị trí đặc biệt trong lịch sử cách mạng. Các hình ảnh ở tầng này giúp cả nhà đặt câu chuyện của Nhà tù Sơn La vào một mạch rộng hơn, không chỉ là đấu tranh chống áp bức, mà còn là sự gắn kết giữa lãnh tụ cách mạng với cộng đồng các dân tộc thiểu số vùng núi.
Tầng ba, đây là phần mà nhiều khách thấy thú vị nhất nếu họ quan tâm đến đời sống thực.
Mười hai dân tộc sinh sống tại Sơn La, và tầng này giới thiệu đời sống sản xuất và sinh hoạt của họ qua đồ gốm, trang sức, khung dệt thổ cẩm, trang phục và nhiều loại hiện vật khác. Mỗi hiện vật ở đây không chỉ đẹp về hình thức, mà là kinh nghiệm sống của cộng đồng, được đúc kết qua nhiều thế hệ.
Nhưng có một bộ sưu tập mình muốn cả nhà đặc biệt chú ý: sách Thái cổ.
Bảo tàng Sơn La hiện đang lưu giữ hơn bảy trăm cuốn sách Thái cổ, được viết trên nhiều chất liệu khác nhau: giấy bản, giấy dó, vải, vỏ cây. Trong đó hơn ba mươi cuốn ghi những điều rất cụ thể, rất đời thường: luật Mường, lệ bản, kinh nghiệm sản xuất, bài thuốc dân gian. Thậm chí có cả hướng dẫn làm mũi tên, thuốc súng, hào trượt để săn bắt thú rừng.
Cả nhà thử nghĩ xem: người Thái ở Tây Bắc không chỉ truyền tri thức bằng lời nói. Họ viết xuống. Họ có hệ thống chữ viết riêng. Và những trang chữ đó đang nằm trong bảo tàng này, được bảo quản qua chiến tranh, qua những năm sơ tán ở Thuận Châu, rồi về đây.
Đây là điều làm Bảo tàng Sơn La trở nên khác biệt. Nó không chỉ là nơi trưng bày, mà là nơi giữ ký ức của nhiều cộng đồng, được viết bằng nhiều thứ chữ, trên nhiều chất liệu. Và tất cả đều đang ở đây, chờ cả nhà đến đọc.