Biển Hồ Pleiku
Cao nguyên Pleiku không có biển. Nhưng có Biển Hồ.
Nghe cái tên thôi đã thấy lạ. Một cái hồ mà người ta gọi là Biển. Và khi đứng trước nó, cả nhà sẽ hiểu vì sao. Mặt nước rộng khoảng hai trăm bốn mươi héc ta, mây và rừng thông phản chiếu xuống làm mặt nước xanh một màu rất lạ, không giống hồ nhân tạo mà cũng không hẳn giống hồ bình thường. Truyền thông du lịch gọi Biển Hồ và Chư Đăng Ya là đôi mắt của Pleiku. Đó là cách gọi văn học, không phải tên địa lý chính thức, nhưng nó diễn tả rất chính xác cảm giác khi đứng nhìn.
Người Jrai gọi hồ là Ia Nueng. Người Bahnar gọi là Tum Tơnueng. Tên phổ biến nhất trong tiếng Việt là T'Nưng hoặc Tơ Nưng. Bốn tên cho cùng một hồ, và mỗi tên lại dẫn vào một lớp văn hóa khác nhau.
Nhưng trước hết, cả nhà hãy hiểu Biển Hồ là gì về mặt khoa học.
Đây là dấu tích của một miệng núi lửa cổ đã tắt từ hàng triệu năm trước. Tư liệu của UBND xã Biển Hồ ghi hồ có ba túi trũng ở đáy, trong đó hai túi lớn thông nhau sâu khoảng mười sáu mét, túi còn lại sâu khoảng mười hai mét. Trước đây có lời đồn rằng Biển Hồ là hồ không đáy. Thực tế là đáy hồ đã được khảo sát bằng máy hồi âm định vị và người ta biết rõ hình dạng của nó. Không đáy không có nghĩa gì cả về mặt khoa học, nhưng nó nói lên rằng nơi này từ lâu đã khiến người ta kính nể và sợ hãi một cách trực giác.
Điều quan trọng không kém là Biển Hồ là nguồn nước sinh hoạt thật sự cho khu vực Pleiku. Với trữ lượng khoảng hai mươi lăm đến ba mươi triệu mét khối nước, hồ không chỉ là cảnh đẹp để ngắm mà còn là một tài nguyên nước thiết thực. Nghĩ mà xem, làn nước xanh êm ả ấy mỗi ngày vẫn lặng lẽ nuôi cả một thành phố.
Biển Hồ được công nhận là Di tích danh thắng quốc gia ngày mười sáu tháng mười một năm một nghìn chín trăm tám mươi tám, theo quyết định của Bộ Văn hóa Thông tin.
Lớp văn hóa của hồ cũng không kém phần thú vị. Tên Tơnuêng gắn với một truyền thuyết của người Jrai về một làng cổ bị chôn vùi và nước mắt của người sống sót hóa thành hồ. Câu chuyện đó là truyền thuyết, không phải dữ kiện địa chất. Nhưng nó giải thích vì sao hồ nước này không chỉ là một điểm ngắm cảnh, mà còn là một phần ký ức văn hóa của người Jrai từ rất lâu trước khi có khái niệm du lịch.
Ở góc đông nam của hồ còn có di chỉ khảo cổ Biển Hồ, gắn với cư dân hậu kỳ đá mới đến sơ kỳ kim khí trên cao nguyên Pleiku. Theo tư liệu của xã Biển Hồ, đợt khai quật chính thức diễn ra vào tháng năm năm một nghìn chín trăm chín mươi ba. Bảo tàng tỉnh Gia Lai hiện có trưng bày một số di vật từ di chỉ này. Vậy là khi đứng ở đây, cả nhà đang nhìn một không gian chất chứa địa chất núi lửa, nguồn nước sinh hoạt, truyền thuyết dân gian, văn hóa Jrai và dấu vết cư dân tiền sử. Không nhiều nơi nào gói được nhiều lớp lịch sử như vậy trong một mặt hồ hai trăm bốn mươi héc ta.
Và trên doi đất nhìn ra mặt hồ, có tượng Quan Thế Âm bằng đá cẩm thạch trắng cao mười lăm mét, được phục chế năm hai nghìn mười tám. Đây là điểm dừng tâm linh trong không gian thắng cảnh, thường thu hút cả những người không theo đạo Phật vì vẻ đẹp của tỉ lệ và sự thanh tịnh của khung cảnh.
Biển Hồ chỉ cách trung tâm Pleiku khoảng bảy cây số, theo con đường Tôn Đức Thắng chạy giữa hai hàng thông. Gần đến nơi, rừng thông mở ra, và bất ngờ mặt nước hiện ra mênh mông trước mắt, xanh đến mức cả nhà sẽ phải dừng lại mà ngắm.
Dù tên gọi là Biển Hồ hay T'Nưng hay Ia Nueng, tất cả đều dẫn về cùng một mặt nước. Đứng ở đây, cả nhà đang đứng trên dấu tích địa chất triệu năm, nhìn xuống hồ nước mỗi ngày lặng lẽ nuôi cả một thành phố, và bên dưới làn nước xanh êm ả ấy là cả một bề dày ký ức mà ngay cả tên gọi cũng chưa kể hết.