Nhà máy Thủy điện Ialy
Có những công trình chỉ cần nhìn từ xa đã cảm nhận được quy mô. Thủy điện Ialy là một trong số đó.
Đứng trước hồ Ialy, nhìn ra mặt nước mênh mông giữa núi rừng Chư Păh, cả nhà có thể tưởng tượng rằng đây chỉ là một cái hồ đẹp của Tây Nguyên. Nhưng phía sau mặt nước yên bình đó là một hệ thống công trình kỹ thuật phức tạp, phần lớn được đặt sâu trong lòng núi, và cho đến nay vẫn là công trình thủy điện lớn nhất trong hệ thống bậc thang thủy điện trên sông Sê San.
Công ty Thủy điện Ialy công bố như vậy, và không phải không có lý. Nhà máy có bốn tổ máy với tổng công suất bảy trăm hai mươi megawatt. Sản lượng điện bình quân theo thiết kế khoảng ba phẩy sáu tám tỷ kilowatt giờ mỗi năm. Với nhiều gia đình, những con số đó nghe có vẻ trừu tượng. Nhưng hãy thử nghĩ thế này: mỗi năm Ialy sản xuất đủ điện để thắp sáng hàng triệu hộ gia đình trong nhiều tháng liên tục.
Câu chuyện xây dựng Thủy điện Ialy bắt đầu ngày 4 tháng 11 năm 1993, khi Thủ tướng Võ Văn Kiệt phát lệnh khởi công. Đó là một quyết định táo bạo vào thời điểm đất nước còn rất khó khăn. Hơn sáu năm sau, ngày 12 tháng 5 năm 2000, tổ máy đầu tiên hòa vào lưới điện quốc gia. Và ngày 27 tháng 4 năm 2002, nhà máy chính thức khánh thành.
Một đặc điểm kỹ thuật rất đáng nhớ: phần lớn hạng mục của Thủy điện Ialy được xây dựng ngầm trong lòng núi. Khi nước từ hồ chứa được dẫn về tổ máy để phát điện, nó đi qua một hệ thống đường hầm, không phải chảy trên mặt đất. Đó là lý do tại sao khi đứng ngoài nhìn vào, cả nhà không thấy một nhà máy khổng lồ trên mặt đất. Phần lớn sức mạnh thật sự của công trình này nằm bên dưới, trong lòng núi đá.
Với du khách, điều đặc biệt nhất chính là được bước vào gian máy ngầm sâu trong lòng núi. Nhà máy mở cửa đón khách tham quan từ năm 2003, và theo Báo Gia Lai, trong những năm thuận lợi đã đón gần ba mươi nghìn lượt khách mỗi năm.
Và câu chuyện về Ialy mở rộng cũng rất đáng kể. Dự án này bổ sung hai tổ máy với tổng công suất ba trăm sáu mươi megawatt, dùng chung đập dâng và hồ chứa của công trình hiện hữu. Tổ máy đầu tiên hòa lưới ngày 26 tháng 11 năm 2024, tổ máy thứ hai ngày 13 tháng 12 năm 2024, và công trình được Hội đồng Kiểm tra Nhà nước nghiệm thu ngày 27 tháng 6 năm 2025. Điều này cho thấy cùng một dòng nước, cùng một hồ chứa, vẫn có thể khai thác thêm điện năng khi có công nghệ và tổ chức tốt hơn.
Khu vực đài tưởng niệm là một điểm dừng không nên bỏ qua. Báo Gia Lai mô tả đài nằm trên đỉnh đồi, có thiết kế bát giác, là nơi tri ân những người đã hy sinh trong quá trình xây dựng các nhà máy thủy điện trên dòng Sê San. Phía sau mỗi công trình lớn là công sức và đôi khi là cả sinh mệnh của những con người cụ thể. Đây là điểm để cả nhà dừng lại một chút, không phải để chụp ảnh, mà để nghĩ đến điều đó.
Và còn một câu chuyện nữa mà người dân địa phương vẫn kể. Tên Ia Ly gắn với truyền thuyết về chàng Rốc và nàng Ly, đôi tình nhân của núi rừng Chư Păh. Sông Sê San chảy qua đây từ rất lâu trước khi có con đập, và những cái tên ấy đã theo dòng nước qua bao thế hệ.
Hôm nay, đứng trên đỉnh đập nhìn xuống mặt hồ mênh mông giữa núi xanh, cả nhà sẽ thấy cả hai thứ cùng một lúc: sức mạnh của con người đã biến dòng chảy thành ánh sáng, và vẻ đẹp hoang sơ mà thiên nhiên Tây Nguyên vẫn giữ lại cho riêng mình.