Cầu Trường Tiền

Cầu Trường Tiền sáu vài mười hai nhịp, em theo không kịp tội lắm anh ơi.

Ở Huế, người nào cũng thuộc câu ca dao ấy từ thuở còn bé. Một cây cầu sắt thép đã đi vào lời ca dao, vào tâm thức của cả một vùng đất.

Thế nhưng có một điều lạ. Đứng trên bờ sông Hương mà giơ ngón tay ra đếm, mình chỉ đếm được tới sáu. Sáu nhịp thép cong nối nhau qua mặt nước, chứ đâu có mười hai. Vậy mười hai nhịp trong câu ca dao đã đi đâu mất? Hãy cất câu đố nhỏ ấy vào túi áo, rồi mình cùng quay ngược về hơn một trăm năm trước.

Năm một nghìn tám trăm chín mươi bảy, người Pháp mở một cuộc thi để chọn ai sẽ thiết kế và dựng cây cầu bắc qua sông Hương. Nhiều người vẫn tưởng người ấy là ông Gustave Eiffel. Cái tên Eiffel nghe quen lắm, vì công ty mang tên ông đã dựng nên Tháp Eiffel ở Paris. Thế nhưng phần thắng năm ấy lại thuộc về hai hãng khác của Pháp là Schneider và Letellier. Chính họ đã vẽ và dựng nên cây cầu nằm vắt ngang dòng sông xứ Huế. Hãng Eiffel chỉ đến với cây cầu mấy chục năm sau, khi được mời sửa sang và mở rộng cầu.

Cuối năm một nghìn chín trăm, cây cầu khánh thành, đúng vào thời vua Thành Thái. Triều Nguyễn bỏ ra một trăm chín mươi nghìn đồng Đông Dương, phần còn lại do người Pháp hỗ trợ.

Bây giờ, mình lại gần mà ngắm cho thật kỹ. Cây cầu có sáu nhịp dầm thép hình lược. Nhìn từ xa, sáu nhịp ấy cong cong như sáu chiếc lược ai khéo tay đặt nối nhau trên mặt sông. Mỗi nhịp dài sáu mươi bảy mét. Nối cả sáu nhịp lại, cây cầu dài bốn trăm lẻ hai phẩy sáu mét, rộng sáu mét.

Thuở mới khánh thành, mặt cầu được lát bằng gỗ lim, một loại gỗ rất cứng, chống được mục. Ít năm sau, lớp gỗ ấy được thay bằng bê tông. Dáng cầu mang kiến trúc Gothic phương Tây, với những vòm thép cong duyên dáng. Đây là một trong những cây cầu đầu tiên ở Đông Dương được xây bằng kết cấu thép theo kỹ thuật phương Tây.

Còn câu đố trong túi áo thì sao? Những người am hiểu cây cầu giải thích rằng cầu có sáu nhịp, còn những chiếc vài cầu bằng thép thì ghép với nhau thành sáu cặp, cả thảy mười hai chiếc vài. Có lẽ để câu hát êm tai, có vần có điệu, câu ca dao đã khẽ đổi chỗ hai con số cho nhau, thành sáu vài mười hai nhịp.

Cây cầu ấy đã từng mang tới bốn cái tên.

Lúc mới xây xong, cầu mang tên Thành Thái, theo tên vị vua đang trị vì. Về sau, người Pháp đổi tên thành cầu Clémenceau, theo tên một vị Thủ tướng của nước Pháp. Năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, cầu được đổi tên thành cầu Nguyễn Hoàng. Và từ sau năm một nghìn chín trăm bảy mươi lăm đến nay, tên chính thức của cầu là Trường Tiền. Bốn cái tên, như bốn chiếc áo cây cầu lần lượt khoác qua từng thời kỳ.

Vì sao lại là Trường Tiền? Năm một nghìn tám trăm chín mươi chín, vua Thành Thái đặt tên cho con đường Trường Tiền, con đường nằm gần xưởng đúc tiền của triều Nguyễn. Trường Tiền nghĩa là xưởng đúc tiền. Cây cầu đứng ở đầu con đường ấy, nên mang luôn cái tên ấy.

Nhưng cây cầu hiền hòa này đã đi qua những ngày rất dữ dội. Cầu Trường Tiền đã bị phá không dưới ba lần.

Lần đầu là năm một nghìn chín trăm lẻ bốn, khi cầu mới khánh thành chưa đầy bốn năm. Cơn bão Giáp Thìn rất lớn kéo qua, làm cây cầu hư hại nặng. Người ta lại sửa cho cầu đứng dậy.

Lần thứ hai là ngày mười chín tháng mười hai năm một nghìn chín trăm bốn mươi sáu, ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh kêu gọi toàn quốc kháng chiến. Ở Huế, Việt Minh phá sập những nhịp cầu phía tả ngạn để chặn bước tiến của quân Pháp vào kinh thành. Năm một nghìn chín trăm bốn mươi tám, cầu được sửa tạm. Phải đợi thêm năm, sáu năm nữa, cầu mới được phục hồi trọn vẹn như cũ.

Lần thứ ba là vào Tết Mậu Thân năm một nghìn chín trăm sáu mươi tám, một trong những sự kiện chấn động lịch sử Việt Nam. Quân Giải phóng chiếm cố đô Huế gần một tháng. Khi lực lượng Việt Nam Cộng Hòa và quân Mỹ phản công từ phía nam sông Hương, trụ ba và nhịp bốn của cầu bị đặt mìn phá để chặn đà tiến. Cây cầu gãy đôi. Sau đó, người ta tạm nối hai bờ bằng một chiếc cầu phao. Đến năm một nghìn chín trăm sáu mươi chín, cây cầu mới được nối tạm lại.

Bão, rồi chiến tranh, rồi lại chiến tranh. Vậy mà cây cầu vẫn chưa chịu rời dòng sông.

Sau gần một trăm năm chịu đựng, từ năm một nghìn chín trăm chín mươi mốt đến năm một nghìn chín trăm chín mươi lăm, cầu được trùng tu lớn. Người ta không dựng một cây cầu mới. Họ giữ lại dáng cầu cũ, để sáu nhịp dầm thép hình lược lại vững vàng vắt ngang dòng sông.

Sau năm hai nghìn lẻ hai, cây cầu có thêm một hệ thống đèn đổi màu. Khi trời Huế sẫm lại, những vòm thép bắt đầu sáng lên. Xanh, đỏ, vàng, tím, đủ mọi sắc màu thay nhau phủ lên sáu nhịp cầu, rồi soi bóng lung linh xuống mặt sông Hương.

Ai muốn ghé lên cầu cũng được, sáng sớm hay nửa đêm, chẳng tốn một đồng nào. Ra giữa cầu, dừng chân mà nhìn quanh. Phía tây, ngược dòng, là Đại Nội và Phu Văn Lâu. Phía bắc, xuôi dòng, là cồn Hến, nơi có món cơm hến đặc sản của Huế. Còn dưới chân cầu, những chiếc thuyền rồng lững lờ trên mặt nước.

Một tối nào đó, nếu cả nhà được đứng bên bờ sông Hương, hãy giơ ngón tay đếm lại một lần nữa. Sáu vòm sáng trên cầu. Sáu vòm sáng nữa in xuống dòng nước, khẽ rung rinh theo từng gợn sóng. Trên sáu, dưới sáu, vừa tròn mười hai. Dòng sông vẫn lặng lẽ trôi qua chân cầu, như đã trôi qua biết bao mùa nắng mưa, và trong lòng người đứng ngắm, câu ca dao cũ lại khẽ ngân lên: Cầu Trường Tiền sáu vài mười hai nhịp.