Đàn Nam Giao
Có những nơi, khi đứng vào đó, cả nhà sẽ cảm nhận được sức nặng của lịch sử.
Đàn Nam Giao là một trong những nơi như vậy.
Đây là đàn tế trời đất duy nhất còn sót lại ở Việt Nam, và là đàn tế cổ nguyên vẹn nhất Đông Dương. Khởi công ngày hai mươi lăm tháng ba năm một nghìn tám trăm lẻ sáu dưới triều vua Gia Long. Lễ tế đầu tiên diễn ra ngày hai mươi bảy tháng ba năm một nghìn tám trăm lẻ bảy. UNESCO công nhận năm một nghìn chín trăm chín mươi ba, trong Quần thể Di tích Cố đô Huế.
Trong một trăm ba mươi tám năm, từ năm một nghìn tám trăm lẻ bảy đến năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, có chín mươi tám đại lễ tế trời tại đây, qua mười đời vua Nguyễn. Từ Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, đến Bảo Đại.
Tại sao vua Nguyễn lại tổ chức lễ tế trời quan trọng đến vậy?
Vì đây là hành động khẳng định quyền lực thiêng liêng nhất của vua. Theo Nho giáo, vua là Thiên tử, con Trời. Trời trao cho vua quyền cai trị thiên hạ. Và vua phải định kỳ tạ ơn Trời bằng lễ tế lớn. Không thực hiện lễ tế có nghĩa là mất tính chính danh, dân chúng có quyền nghi ngờ tư cách thiên tử.
Đây là lý do mọi triều đại phong kiến Á Đông, từ Trung Quốc đến Việt Nam, đều xây đàn tế trời. Ở Trung Quốc, Thiên Đàn Bắc Kinh là đàn nổi tiếng nhất thế giới. Ở Việt Nam, chỉ Đàn Nam Giao Huế còn nguyên vẹn. Đây là Thiên Đàn của Việt Nam.
Chính cấu trúc ba tầng của đàn đã kể lên toàn bộ vũ trụ quan của người xưa.
Tầng dưới cùng là Đàn Hạ, hình vuông, màu đỏ. Tượng trưng cho Nhân, con người. Nơi vua và quan lại đứng cử hành lễ. Màu đỏ là màu máu thịt, sức sống của con người.
Tầng giữa là Phương Đàn, hình vuông, màu vàng. Tượng trưng cho Địa, đất. Đất vuông theo vũ trụ quan cổ đại. Màu vàng là màu của đất.
Tầng trên cùng là Viên Đàn, hình tròn, màu xanh lam như màu trời. Đường kính bốn mươi phẩy năm mét, cao hai phẩy tám mét. Tượng trưng cho Thiên, trời. Trời tròn theo vũ trụ quan cổ đại. Đây là nơi đặt thần vị của Trời, điểm thiêng liêng nhất toàn bộ nghi lễ.
Ba tầng, ba màu, ba hình. Nhân dưới, Địa giữa, Thiên trên. Từ người lên đất rồi lên trời, hành trình từ thế gian đến thiêng liêng. Đàn Nam Giao là bài giảng triết học bằng hình khối và màu sắc.
Người cổ đại Á Đông tin rằng trời có hình tròn, đất có hình vuông. Trước khi khoa học chứng minh Trái Đất hình cầu, đây là vũ trụ quan chi phối cả nghìn năm văn hóa Á Đông. Và Đàn Nam Giao là kiến trúc thể hiện trọn vẹn vũ trụ quan đó.
Lễ tế Nam Giao không phải lễ nhỏ. Vua phải trai giới ba ngày trước lễ, ăn chay, không dự tiệc. Toàn bộ triều đình tham gia: văn quan, võ quan, hoàng thân quốc thích. Nhã nhạc cung đình và múa cung đình trình diễn suốt. Con vật tế gồm trâu, bò, lợn, dê, gà. Lễ kéo dài hai đến ba ngày.
Năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, vua Bảo Đại tổ chức lễ tế Nam Giao cuối cùng. Vài tháng sau, ngày hai mươi lăm tháng tám năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, Bảo Đại thoái vị, triều Nguyễn kết thúc. Đó cũng là lúc truyền thống tế trời của Việt Nam chấm dứt, sau hơn một trăm ba mươi tám năm.
Từ đó đến nay, tám mươi năm chưa có thêm một lễ tế nào. Ngoại trừ Festival Huế phục dựng với mục đích văn hóa, vào các năm chẵn tháng tư và tháng năm.
Bao quanh đàn là rừng thông cổ thụ xanh mát, trang nghiêm. Cây thông trong văn hóa Á Đông tượng trưng cho sự trường tồn. Nhiều cây thông ở đây có tuổi đời hơn hai trăm năm, trồng từ khi đàn mới xây. Chúng đã đứng đây, chứng kiến chín mươi tám lễ tế, rồi chứng kiến tám mươi năm vắng lặng.
Đàn Nam Giao không chỉ là kiến trúc. Đây là toàn bộ triết học, quyền lực và tâm linh của một triều đại. Trời tròn xanh lam. Đất vuông vàng. Người vuông đỏ. Thiên Địa Nhân. Ba màu, ba tầng, một trăm ba mươi tám năm, chín mươi tám lễ tế, mười đời vua.
Và bên trên tất cả, những tán thông cổ thụ vẫn xanh, đứng lặng mà ghi nhớ từng tiếng nhã nhạc đã tan vào gió.