Điện Hòn Chén
Nhìn từ con thuyền trên sông Hương, cảnh đó đẹp đến mức khó tin. Giữa rừng cổ thụ bao phủ sườn núi, những mái ngói đỏ của ngôi điện nhìn thẳng xuống mặt sông. Đó là Điện Hòn Chén, một trong những cảnh đẹp nhất xứ Huế.
Cái tên Hòn Chén đến từ hình dáng của núi. Nhìn từ sông Hương, núi tròn và ngay ngắn như hình chiếc chén úp. Tên chữ Hán là Ngọc Trản Sơn, nghĩa là núi chén ngọc. Tên chính thức từ năm một nghìn tám trăm tám mươi sáu là Huệ Nam Điện. Còn trong các sắc phong của triều Nguyễn, điện được gọi là Ngọc Trản Sơn Từ.
Điện là một trong mười lăm công trình tiêu biểu thuộc Quần thể Di tích Cố đô Huế, được UNESCO công nhận ngày mười một tháng mười hai năm một nghìn chín trăm chín mươi ba.
Cả nhà hỏi: điện thờ ai?
Đây là câu chuyện thú vị nhất, vì câu trả lời gắn với hàng nghìn năm văn hóa.
Trước khi người Việt đến vùng đất này, người Chăm Pa đã thờ nữ thần Po Nagar tại đây. Po Nagar là nữ thần tối cao của Chăm Pa, bà mẹ của xứ sở, người sáng tạo ra đất đai, cây trồng và người dân. Cùng nữ thần này được thờ nổi tiếng ở Tháp Bà Ponagar tại Nha Trang.
Khi người Việt vào Đàng Trong từ thế kỷ mười sáu, họ tiếp nhận tín ngưỡng đó và Việt hóa thành Thánh Mẫu Thiên Y A Na. Thiên Y có nghĩa là bà trời, thiên thần. Còn A Na phát âm gần với Po Nagar trong tiếng Chăm. Cùng một nữ thần, hai tên khác nhau: Po Nagar của người Chăm và Thiên Y A Na của người Việt.
Đây là ví dụ đẹp nhất của sự giao thoa văn hóa Chăm và Việt tại miền Trung.
Điện thờ không chỉ dừng lại ở một vị thần. Tại đây thờ hơn một trăm vị thần thánh: Thánh Mẫu Thiên Y A Na ở chính điện là Minh Kính Đài, Phật, Quan Công của tín ngưỡng người Hoa, Ngũ Vị Thánh Bà, và hàng loạt vị thần dân gian khác. Điện Hòn Chén là nơi duy nhất ở Huế kết hợp Chăm, Việt, Hoa, Phật giáo và tín ngưỡng cung đình. Đó là bản sắc đặc biệt của Huế, vùng đất giao thoa nhiều nền văn hóa.
Năm một nghìn tám trăm tám mươi sáu, vua Đồng Khánh vừa lên ngôi, được người Pháp dựng lên thay vua Hàm Nghi đã rời kinh đô kháng Pháp. Vua cho xây lại điện khang trang và đặt tên mới là Huệ Nam Điện, có nghĩa là điện mang lại ân huệ cho vua nước Nam. Dân gian còn truyền giai thoại rằng vua tôn Thánh Mẫu bậc trên mình, gọi là chị. Dù là giai thoại hay sử liệu, việc một vị vua chọn nơi này làm chốn thiêng liêng nhất của triều đình nói lên tất cả.
Điện Hòn Chén nổi tiếng nhất với lễ hội gọi là Vía Mẹ. Hai lần mỗi năm, vào tháng ba và tháng bảy Âm lịch, sông Hương trở thành sân khấu tâm linh lớn nhất Huế. Hàng chục chiếc thuyền rực rỡ cờ phướn, đèn hoa đăng, âm nhạc xuất phát từ Huế ngược sông lên đây. Lễ kết hợp nghi thức cung đình với hầu đồng và hát chầu văn. Nếu cả nhà đến Huế đúng dịp tháng bảy Âm lịch, đây là trải nghiệm tâm linh hiếm có nhất Cố đô.
Khu điện gồm khoảng mười công trình lưng chừng sườn đông nam núi Ngọc Trản, ẩn dưới tán rừng cổ thụ. Bậc cấp đá chạy từ điện cao xuống tận bến nước. Từ điện nhìn xuống, mặt sông Hương phẳng như gương phản chiếu cả điện lẫn rừng cây. Cảnh đó chỉ thấy được khi đi thuyền ngược sông lên đây.
Điện Hòn Chén không hào nhoáng như Đại Nội. Không hoành tráng như Lăng Minh Mạng. Nhưng đây là nơi hàng nghìn năm văn hóa ngưng đọng lại: Chăm Pa và Việt, Phật giáo và tín ngưỡng dân gian, nghi lễ cung đình và hầu đồng. Tất cả cùng sống, cùng tôn thờ dưới tán rừng cổ thụ trên ngọn núi hình chiếc chén bên sông Hương.
Đó là Huế theo cách riêng nhất của mình.