Lăng Đồng Khánh
Tháng bảy năm một nghìn tám trăm tám mươi lăm. Cố đô Huế náo loạn. Tướng Pháp De Courcy vào Huế với những đòi hỏi mà triều đình không thể chấp nhận. Phụ chính đại thần Tôn Thất Thuyết quyết định đánh úp doanh trại Pháp đêm mùng năm tháng bảy, nhưng thất bại. Sáng hôm sau, Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi mới mười ba tuổi rời kinh đô, chạy ra Tân Sở ở Quảng Trị. Ngày mười ba tháng bảy, vua Hàm Nghi ban chiếu Cần Vương, kêu gọi cả nước đứng dậy chống Pháp.
Ngày mười chín tháng chín năm một nghìn tám trăm tám mươi lăm, Pháp dựng một ông vua khác lên ngôi tại kinh đô Huế. Đó là Ưng Kỷ, hai mươi mốt tuổi, lấy niên hiệu Đồng Khánh. Và bi kịch bắt đầu: anh em chú bác của nhau, một người trong rừng chiến đấu vì độc lập, một người trong kinh đô làm vai trò mà nhiều người đương thời gọi thẳng là vua bù nhìn của Pháp.
Cả nhà đang đứng trước Tư Lăng, lăng của Đồng Khánh, nơi có lịch sử xây dựng có lẽ phức tạp nhất trong tất cả các lăng triều Nguyễn: ba mươi lăm năm qua bốn đời vua.
Câu chuyện bắt đầu năm một nghìn tám trăm tám mươi tám. Đồng Khánh khi đó khởi công Điện Truy Tư, không phải lăng mộ cho bản thân ông, mà là điện thờ cha sinh học: Kiên Thái Vương Hồng Cai, anh em ruột của vua Tự Đức. Đến tháng mười năm một nghìn tám trăm tám mươi tám, điện hoàn tất. Rồi ba tháng sau, ngày hai mươi tám tháng một năm một nghìn tám trăm tám mươi chín, Đồng Khánh băng hà ở tuổi hai mươi bốn, quá trẻ, và chưa kịp xây lăng mộ cho chính mình.
Quan tài vua được chôn cất sơ sài tại đồi Hộ Thuận Sơn gần đó. Và lăng cứ như vậy, tạm bợ suốt hai mươi bảy năm qua thời Thành Thái và Duy Tân, hai vua đều bị Pháp phế truất và lưu đày vì chống Pháp. Không ai đủ vị thế và điều kiện để tu sửa lăng cho người đã chết.
Rồi năm một nghìn chín trăm mười sáu, Khải Định, con Đồng Khánh, lên ngôi. Chỉ ba tháng sau khi lên ngôi, ông đã bắt tay vào tu sửa điện thờ cha và xây lăng mộ đàng hoàng. Tháng bảy năm một nghìn chín trăm mười bảy, phần lăng mộ hoàn thành với Bái Đình, Bi Đình, Bửu Thành và Huyền Cung. Đến năm một nghìn chín trăm hai mươi ba, Điện Ngưng Hy và toàn bộ khu tẩm được hoàn thiện. Tổng cộng ba mươi lăm năm từ khi khởi công đến khi xong, chỉ kém lăng Tự Đức ba năm.
Điện Ngưng Hy, tên cũ là Điện Truy Tư mà Đồng Khánh xây năm một nghìn tám trăm tám mươi tám, là điểm tinh hoa của Tư Lăng. Bảy gian hai chái với một trăm cột gỗ sơn mài. Phần Đồng Khánh xây là kiến trúc cung đình truyền thống Á Đông thuần túy với bích họa truyền thống và câu đối chữ Hán. Phần Khải Định tu sửa từ năm một nghìn chín trăm mười sáu đến năm một nghìn chín trăm hai mươi ba thêm vào cột Roman, xi măng, kính màu, đồ gốm sứ Tây. Sự đan xen ấy chính là lý do Tư Lăng được gọi là lăng đầu tiên có Âu hóa kiến trúc trong các lăng Nguyễn, bước chuyển tiếp từ kiến trúc cổ điển sang phong cách Đông Tây pha trộn mà Khải Định sẽ đẩy đến triệt để hơn trong lăng riêng của mình.
Tư Lăng và Ứng Lăng, lăng của Đồng Khánh và lăng của Khải Định, là cặp lăng cha con nằm trong cùng phường, cách nhau khoảng ba ki-lô-mét. Cả nhà có thể ghé cả hai trong cùng một buổi để thấy rõ hơn sự chuyển tiếp kiến trúc từ cha sang con.
Một chi tiết về gia tộc: Đồng Khánh là cha của Khải Định và là ông nội của Bảo Đại, vua cuối cùng nhà Nguyễn. Ba thế hệ, ba lăng tẩm, một dải cuối triều đại.
Lăng vừa hoàn thành đợt trùng tu lớn năm hai nghìn không trăm hai mươi hai, và một trăm cột gỗ sơn mài trong Điện Ngưng Hy đang tỏa sáng trở lại sau nhiều thập kỷ.
Tư Lăng nhỏ, khoảng một héc-ta, không hoành tráng như lăng Minh Mạng hay Tự Đức. Nhưng đây là nơi chứa đựng một câu chuyện về bi kịch chính trị, về người con trai hiếu thảo xây lăng cho cha sau hai mươi bảy năm bỏ trống, và về cột mốc kiến trúc đánh dấu khoảnh khắc phương Tây bắt đầu chen chân vào không gian linh thiêng nhất của hoàng gia Việt Nam.