Lăng Dục Đức
Năm một nghìn tám trăm tám mươi ba, bên cồn Phước Quả ở Huế, gần ngôi chùa Tường Quang, người ta chôn cất một vị vua chỉ ở ngôi vỏn vẹn ba ngày. Trước mặt ông là dòng khe Mụ Niệm. Sau lưng là ngọn núi Tam Thai. Lúc ấy chưa có điện thờ, chưa có ai nằm bên cạnh. Chỉ một ngôi mộ và một dòng khe.
Tấm ảnh thứ hai chụp cũng chỗ ấy, hôm nay. Đó là một khu lăng rộng chừng sáu héc ta, với khoảng hai mươi công trình, nằm bên một con đường mang tên Duy Tân. Và có ba vị vua của ba thế hệ liên tiếp, cha, con và cháu, cùng yên nghỉ. Nơi này tên là An Lăng.
Giữa hai tấm ảnh là hơn một trăm năm. Và là câu chuyện về những chuyến đi rất xa, để rồi trở về.
Người cha tên là Nguyễn Phúc Ưng Chân, sinh năm một nghìn tám trăm năm mươi hai. Khi mới hai tuổi, cậu bé được vua Tự Đức nhận làm con nuôi. Năm một nghìn tám trăm tám mươi ba, vua Tự Đức qua đời. Tháng bảy năm ấy, Ưng Chân lên ngôi. Đó là vua Dục Đức, vị vua thứ năm của nhà Nguyễn.
Nhưng trong tờ di chiếu vua cha để lại, có một câu chê người con nuôi này có tật ở mắt, e rằng khó gánh nổi việc lớn. Ngày hai mươi ba tháng bảy, hai vị phụ chính đại thần là Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường phế truất ông. Chỉ ba ngày trên ngai vàng, lần trị vì ngắn nhất trong mười ba đời vua Nguyễn.
Sau đó, ông bị giam giữ, chịu cảnh đói khát. Bảy mươi lăm ngày sau khi rời ngai vàng, ngày sáu tháng mười năm ấy, ông mất, khi mới ba mươi mốt tuổi. Ông được đưa về nằm bên cồn Phước Quả. Đó là tấm ảnh thứ nhất.
Ông có một người con trai nhỏ tên là Nguyễn Phúc Bửu Lân, con của bà Phan Thị Điều, sau này là hoàng hậu Từ Minh. Cậu bé theo mẹ về quê ngoại, lớn lên chan hòa giữa những người dân lao động. Năm một nghìn tám trăm tám mươi tám, hai mẹ con vào Thành Nội, lo hương khói cho vua Dục Đức.
Chỉ một năm sau, cậu bé ấy được rước vào Đại Nội và lên ngôi, lấy niên hiệu Thành Thái. Ông là vị vua thứ mười của nhà Nguyễn. Tháng tám năm một nghìn tám trăm chín mươi chín, vua Thành Thái cho dựng điện Long Ân gần mộ cha để thờ phụng. Quanh điện có thêm những dãy nhà nhỏ, nơi bảy bà vợ thứ của vua Dục Đức ở lại lo việc hương khói.
Năm một nghìn chín trăm linh sáu, hoàng hậu Từ Minh qua đời. Triều đình xây mộ bà ngay cạnh mộ chồng, để hai ông bà nằm bên nhau. Ngôi mộ bên dòng khe năm nào giờ đã có người bầu bạn.
Vua Thành Thái ở ngôi mười tám năm. Ông không chịu sống dưới sự bảo hộ của người Pháp. Ông giả điên để che mắt họ, và lập cả một đội nữ binh trong cung. Năm một nghìn chín trăm linh bảy, người Pháp phế truất ông và đưa ông đi quản thúc ở Vũng Tàu.
Con trai ông, Nguyễn Phúc Vĩnh San, được đưa lên ngôi ngay năm ấy, cũng khi còn là một cậu bé. Đó là vua Duy Tân, vị vua thứ mười một của nhà Nguyễn. Năm một nghìn chín trăm mười sáu, vua Duy Tân cùng Trần Cao Vân và Thái Phiên chuẩn bị một cuộc khởi nghĩa chống Pháp. Kế hoạch không thành. Sau chín năm ở ngôi, ông cũng bị phế truất như cha.
Cuối năm ấy, hai cha con bị đưa lên tàu, đi đày sang đảo Réunion giữa Ấn Độ Dương.
Trên hòn đảo xa, vua Thành Thái dặn cả gia đình phải giữ tiếng nói của dân tộc, giữ phong tục Việt, và mặc quốc phục vào những dịp lễ tết. Để nuôi gia đình đông người, ông mở một tiệm may yên ngựa. Yên ngựa ông làm đẹp và bền, người trên đảo rất ưa chuộng.
Còn vua Duy Tân thì chăm chỉ học tiếng Pháp, tiếng Anh, học nghề kỹ thuật, rồi mở một cửa hiệu thiết kế máy thu vô tuyến để kiếm sống.
Ba mươi mốt năm sau, năm một nghìn chín trăm bốn mươi bảy, vua Thành Thái mới được về nước. Ngày hai mươi bốn tháng ba năm một nghìn chín trăm năm mươi tư, ông mất ở Sài Gòn. Thi hài ông được đưa về Huế, an táng trong khu An Lăng, gần mộ cha.
Người con thì chưa kịp có chuyến về ấy. Cuối tháng mười hai năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, chiếc máy bay chở vua Duy Tân từ Paris về Réunion gặp nạn trên bầu trời Trung Phi. Ông mất năm bốn mươi lăm tuổi, và được chôn ở Cộng hòa Trung Phi, rất xa quê nhà.
Phải bốn mươi hai năm sau, ông mới về. Năm một nghìn chín trăm tám mươi bảy, di hài vua Duy Tân được an táng tại An Lăng, ngay cạnh mộ cha.
Mình cùng bước qua hai cổng tam quan vào khu lăng vua Dục Đức. Ở đây không có nhà bia, không có hàng tượng đá như nhiều lăng vua khác. Chính giữa Bửu Thành là một nhà Huỳnh Ốc nhỏ, bên trong đặt một sập đá và một kỷ đá để bày lễ mỗi dịp giỗ vua. Hai bên là mộ vua Dục Đức và mộ hoàng hậu Từ Minh.
Phía sau điện Long Ân là lăng hai vua Thành Thái và Duy Tân, nằm cạnh nhau, nhỏ hơn rất nhiều so với lăng các vua Nguyễn khác. Mỗi lăng có hai vòng thành, và một bức bình phong trang trí hình rồng. Đợt trùng tu từ năm hai nghìn không trăm mười tám đã hoàn thành vào tháng tám năm hai nghìn không trăm hai mươi tư.
Trong điện Long Ân có ba án thờ. Ở giữa là vua Dục Đức cùng hoàng hậu. Bên trái là vua Thành Thái. Bên phải là vua Duy Tân. Người cha ở ngôi ba ngày. Người con sống nơi hải đảo ba mươi mốt năm. Người cháu nằm nơi đất khách bốn mươi hai năm.
Giờ, đặt hai tấm ảnh chồng lên nhau. Vẫn cồn Phước Quả phía trước, vẫn ngọn Tam Thai phía sau. Chỉ khác là bên ngôi mộ năm xưa, giờ đã có vợ, có con, có cháu. Và dòng khe Mụ Niệm vẫn chảy qua trước mặt, khe khẽ, như đang đếm đủ từng người đã về nhà.