Hổ Quyền và Điện Voi Ré
Chuyện kể rằng vào một buổi sáng xa xưa, tại một địa điểm bên sông Hương, một con voi chạy về từ chiến trường hàng trăm dặm. Nó gào lên một tiếng vang trời rồi ngã xuống, trút hơi thở cuối cùng. Con vật đó đã chạy về để chết ở đây, nơi chủ tướng của nó từng ở.
Về sau, vua Gia Long biết chuyện đó. Ông ra lệnh xây một ngôi điện ngay tại địa điểm đó để thờ con voi chiến trung thành. Ngôi điện có tên chữ là Long Châu Miếu, nghĩa là miếu ngọc của rồng. Người dân thì gọi là Điện Voi Ré, vì tiếng gào bi thương của con voi, tiếng ré vang trời trước lúc chết.
Ngôi điện nằm cách một di tích khác, đấu trường Hổ Quyền, bốn trăm mét. Hai nơi cùng kể một câu chuyện về con voi trong thế giới triều Nguyễn.
Điện Voi Ré không thờ Phật, cũng không thờ Thánh Mẫu, mà thờ các vị thần bảo hộ cùng những con voi chiến dũng cảm nhất. Điều này hiếm có trong tín ngưỡng Việt Nam. Nó phản ánh văn hóa trân trọng lòng trung thành của voi với người, một ứng xử đặc biệt của triều Nguyễn. Triều Nguyễn có đội tượng binh ở Kinh đô. Nhiều voi chiến đã bỏ mình nơi chiến trận. Điện Voi Ré là nơi tưởng niệm và tri ân.
Hổ Quyền. Đấu trường voi hổ duy nhất còn tồn tại trên thế giới.
Không phải một trong những đấu trường. Mà là duy nhất. Trên toàn thế giới.
Colosseum La Mã là đấu trường nổi tiếng ở Rome, xây từ thế kỷ một sau Công nguyên, sức chứa hàng vạn người, nơi đấu sĩ chiến đấu với thú dữ. Có nhiều đấu trường kiểu Colosseum còn lại ở châu Âu. Nhưng đấu trường voi hổ kiểu Hổ Quyền thì chỉ có một nơi duy nhất: ở đây.
Hổ Quyền xây năm một nghìn tám trăm ba mươi dưới vua Minh Mạng. Hình vành khuyên, tương tự cấu trúc Colosseum nhưng nhỏ hơn nhiều. Chu vi vòng ngoài một trăm bốn mươi lăm mét. Đường kính đấu trường bốn mươi bốn mét. Tường trong cao năm phẩy chín mét, thẳng đứng. Tường ngoài cao bốn phẩy bảy mươi lăm mét, nghiêng ra ngoài mười đến mười lăm độ để tăng ổn định kết cấu.
Trên vách đấu trường có năm cái hộc. Đó là năm chuồng cọp, ba nhỏ và hai lớn. Cửa làm bằng gỗ, điều khiển bằng ròng rọc từ trên cao. Người vận hành ngồi an toàn phía trên. Khi vua ra lệnh, cửa mở, hổ chạy vào đấu trường. Voi đã đứng chờ sẵn.
Phía bắc đấu trường là khán đài vua, cao hơn các khu khác. Từ đó vua nhìn rõ toàn bộ và hoàn toàn an toàn sau bức tường gần sáu mét. Các quan lại ngồi ở các khu thấp hơn theo thứ bậc Nho giáo. Phân cấp ngay cả trong khi xem giải trí.
Tại sao vua Nguyễn lại tổ chức đấu voi hổ?
Không phải đơn thuần là giải trí. Đây là cơ hội khẳng định quyền lực. Dưới triều Nguyễn, voi tượng trưng cho cái thiện, cho sức mạnh của nhà vua. Hổ tượng trưng cho cái ác. Voi thắng hổ có nghĩa là cái ác không bao giờ thắng được cái thiện.
Nhưng có một chi tiết khiến người nghe hôm nay phải suy nghĩ: để đảm bảo voi thắng, hổ bị cắt móng và nhổ răng trước khi thả vào. Không công bằng. Nhưng đó là mục đích biểu diễn, không phải thi đấu thật. Thông điệp cần rõ ràng: voi của hoàng gia luôn thắng.
Trước khi xây Hổ Quyền, các cuộc đấu tổ chức ngoài trời trên cồn Dã Viên giữa sông Hương, không có tường bao. Năm một nghìn bảy trăm năm mươi, chúa Nguyễn Phúc Khoát xem một trận đấu lớn, bốn mươi voi đối với mười tám hổ, kết quả cả mười tám hổ bị giết. Về sau, đã có lần hổ thoát ra làm nhiều khán giả bị thương. Vì vậy vua Minh Mạng quyết định xây Hổ Quyền năm một nghìn tám trăm ba mươi, để có không gian kiên cố an toàn hơn.
Lễ đấu cuối cùng diễn ra năm một nghìn chín trăm linh bốn dưới vua Thành Thái. Đây là vị vua chống Pháp ngầm, sau bị Pháp phế vào năm một nghìn chín trăm linh bảy, rồi đến năm một nghìn chín trăm mười sáu thì bị đày sang đảo Réunion. Sau đó, Hổ Quyền bỏ hoang.
Hai di tích này, Điện Voi Ré và Hổ Quyền, kể hai mặt của cùng một câu chuyện về con voi. Ở Điện Voi Ré, con voi trung thành với chủ đến chết và được người đời thờ phụng. Ở Hổ Quyền, con voi thắng hổ để khẳng định quyền lực hoàng gia. Cả hai cho thấy mối gắn bó đặc biệt giữa người và voi ở đất Cố đô Huế.
Đứng trong lòng Hổ Quyền hôm nay, cả nhà nghe tiếng gió thổi qua những bức tường đất nung trầm mặc, và tưởng tượng tiếng hò reo của triều thần, tiếng bước chân voi nặng nề trên nền đất. Còn cách đó bốn trăm mét, Điện Voi Ré vẫn giữ tiếng ré của con voi trung thành năm xưa, trong chính cái tên người dân đặt cho ngôi điện.