Hổ Quyền và Điện Voi Ré
Cả nhà thử hình dung điều này. Một sáng năm một nghìn tám trăm mười bảy, tại một địa điểm bên sông Hương, một con voi chạy về từ chiến trường hàng trăm dặm. Nó gào lên một tiếng vang trời rồi ngã xuống, trút hơi thở cuối cùng. Con vật đó đã chạy về để chết ở đây, nơi chủ tướng của nó từng ở.
Vua Gia Long biết chuyện đó. Ông ra lệnh xây một ngôi điện ngay tại địa điểm đó để thờ con voi chiến trung thành. Ngôi điện có tên chữ là Long Châu Miếu, nghĩa là miếu rồng ngọc. Người dân thì gọi là Điện Voi Ré, vì tiếng gào bi thương của con voi, tiếng ré vang trời trước lúc chết.
Hai di tích này cách nhau bốn trăm mét, kể cùng một câu chuyện về con voi trong thế giới triều Nguyễn.
Điện Voi Ré là nơi thờ không phải Phật, không phải Thánh Mẫu, mà là voi. Điều này hiếm có trong tín ngưỡng Việt Nam. Nó phản ánh văn hóa trân trọng lòng trung thành của voi với người, một ứng xử đặc biệt của triều Nguyễn. Triều Nguyễn có đội tượng binh Kinh đô với hàng chục voi chiến. Nhiều con đã hy sinh trong chiến tranh chống Tây Sơn. Điện Voi Ré là nơi tưởng niệm và tri ân.
Hổ Quyền. Đấu trường voi-hổ duy nhất còn tồn tại trên thế giới.
Không phải một trong những đấu trường. Mà là duy nhất. Trên toàn thế giới.
Cả nhà có quen với Colosseum La Mã không? Đấu trường nổi tiếng ở Rome xây từ thế kỷ một sau Công nguyên, sức chứa khoảng bảy mươi nghìn người, nơi đấu sĩ chiến đấu với thú dữ. Có nhiều đấu trường kiểu Colosseum còn lại ở châu Âu. Nhưng đấu trường voi hổ kiểu Hổ Quyền thì chỉ có một nơi duy nhất: ở đây.
Hổ Quyền xây năm một nghìn tám trăm ba mươi dưới vua Minh Mạng. Hình vành khuyên, tương tự cấu trúc Colosseum nhưng nhỏ hơn nhiều. Chu vi vòng ngoài một trăm bốn mươi lăm mét. Đường kính đấu trường bốn mươi bốn mét. Tường trong cao năm phẩy chín mét, thẳng đứng. Tường ngoài cao bốn phẩy bảy mươi lăm mét, nghiêng ra ngoài mười đến mười lăm độ để tăng ổn định kết cấu.
Cả nhà thấy năm cái hộc kia không? Đó là năm chuồng cọp, ba nhỏ và hai lớn. Cửa làm bằng gỗ, điều khiển bằng ròng rọc từ trên cao. Người vận hành ngồi an toàn phía trên. Khi vua ra lệnh, cửa mở, hổ chạy vào đấu trường. Voi đã đứng chờ sẵn.
Phía bắc đấu trường là khán đài vua, cao hơn các khu khác. Từ đó vua nhìn rõ toàn bộ và hoàn toàn an toàn sau bức tường gần sáu mét. Các quan lại ngồi ở các khu thấp hơn theo thứ bậc Nho giáo. Phân cấp ngay cả trong khi xem giải trí.
Tại sao vua Nguyễn lại tổ chức đấu voi-hổ?
Không phải đơn thuần là giải trí. Đây là cơ hội khẳng định quyền lực. Voi tượng trưng cho hoàng gia, cho sức mạnh được quy phục. Hổ tượng trưng cho thế lực hoang dã, không chịu quy phục. Voi thắng hổ có nghĩa là hoàng quyền thắng thế lực đối lập.
Nhưng có một chi tiết thú vị: để đảm bảo voi thắng, hổ bị cắt móng và nhổ răng trước khi thả vào. Không công bằng. Nhưng đó là mục đích biểu diễn, không phải thi đấu thật. Thông điệp cần rõ ràng: voi của hoàng gia luôn thắng.
Trước khi xây Hổ Quyền, các cuộc đấu tổ chức ngoài trời trên cồn Dã Viên giữa sông Hương, không có tường bao. Năm một nghìn bảy trăm năm mươi, chúa Nguyễn Phúc Khoát tổ chức một trận đấu lớn và khán giả bị thương do hổ thoát. Năm một nghìn tám trăm hai mươi lăm, vua Minh Mạng tổ chức trận đấu bốn mươi voi đối với mười tám hổ, kết quả cả mười tám hổ bị giết. Sau đó vua quyết định xây Hổ Quyền năm một nghìn tám trăm ba mươi, để có không gian kiên cố an toàn hơn.
Lễ đấu cuối cùng diễn ra năm một nghìn chín trăm linh bốn dưới vua Thành Thái. Đây là vị vua chống Pháp ngầm, sau bị Pháp phế vào năm một nghìn chín trăm linh bảy và đày sang đảo Réunion. Có thể lễ đấu năm một nghìn chín trăm linh bốn cũng mang ý nghĩa biểu diễn sức mạnh cuối cùng trước khi quyền lực hoàn toàn rơi vào tay Pháp. Sau đó, Hổ Quyền bỏ hoang.
Hổ Quyền nhỏ hơn Colosseum La Mã. Nhưng Colosseum có hàng chục đấu trường cùng loại còn lại ở châu Âu. Hổ Quyền không có đấu trường thứ hai nào. Đó là lý do nó duy nhất trên thế giới.
Hai di tích này, Điện Voi Ré và Hổ Quyền, kể hai mặt của cùng một câu chuyện về con voi. Điện Voi Ré: voi trung thành với chủ đến chết, được tôn thờ. Hổ Quyền: voi chiến thắng hổ, khẳng định quyền lực hoàng gia. Hai mặt của mối quan hệ đặc biệt giữa người và voi trong văn hóa Cố đô Huế.
Đứng trong lòng Hổ Quyền hôm nay, cả nhà nghe tiếng gió thổi qua những bức tường đất nung trầm mặc, và tưởng tượng tiếng hò reo của triều thần, tiếng bước chân voi nặng nề trên nền đất. Không đâu trên thế giới còn lại một không gian như thế này.