Đền Cờn
Ở vùng cửa sông Mai Giang, nơi nước sông gặp biển, có một ngôi đền đã đứng hơn bảy thế kỷ. Đền Cờn không chỉ là điểm tín ngưỡng của người dân ven biển Nghệ An, mà còn là nơi câu chuyện về biển, về thuyền buôn và về niềm tin của ngư dân từ nhiều thế kỷ qua hội tụ lại.
Cả nhà đang ở Đền Cờn, di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia tại khu vực Quỳnh Phương, thị xã Hoàng Mai, Nghệ An. VnExpress ghi đền nằm ở làng Phương Cần, cách thành phố Vinh khoảng bảy mươi lăm kilômét về phía Bắc. Cụm di tích gồm Đền Cờn Trong và Đền Cờn Ngoài, hai điểm riêng biệt nhưng kể cùng một câu chuyện.
Đền Cờn thờ Tứ vị Thánh Nương, các nữ thần được cư dân vùng biển tôn kính như những vị bảo hộ cho người đi biển. Dân gian truyền rằng Tứ vị Thánh Nương gắn với câu chuyện về thái hậu Dương Nguyệt Quả, hai công chúa nhà Nam Tống và nhũ mẫu của họ, những người dạt vào cửa Càn từ buổi loạn ly. Đó là lớp truyền thuyết tín ngưỡng, cách cộng đồng ngư dân lý giải sự linh thiêng của nơi họ gửi gắm niềm tin mỗi lần ra khơi.
Một chi tiết lịch sử cụ thể hơn là câu chuyện vua Trần Anh Tông. VnExpress dẫn Đại Việt sử ký toàn thư: năm một nghìn ba trăm mười một, trên đường đánh Chiêm Thành, nhà vua dừng thuyền ở cửa Càn. Năm sau, sau chiến thắng, ông sai lập đền thờ ở cửa biển Cần Hải, tức cửa Cờn ngày nay. Câu chuyện về nhà vua Trần và cửa Cờn cho thấy Đền Cờn không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của một ngôi làng, mà còn được kết nối vào mạch ký ức lịch sử của cả quốc gia.
Về kiến trúc, VnExpress cho biết Đền Cờn Trong được xây dựng từ thời Trần, phát triển quy mô lớn vào thời Lê, rồi trùng tu nhiều ở thời Nguyễn. Công trình hiện mang phong cách văn hóa cuối Lê đầu Nguyễn. Khi bước vào, cả nhà sẽ đi qua cổng, qua sân, lên mười bậc đá để tới nghi môn hình chữ công, hai tầng tám mái, rồi tiếp đến chính điện, trung điện và hạ điện. Trong các tòa còn lưu giữ nhiều hiện vật: tượng đá, tượng gỗ thời Lê, câu đối, đại tự, đồ tế khí, kiệu, tàn lọng. Đặc biệt có chuông đồng đúc năm Cảnh Hưng một nghìn bảy trăm năm mươi hai. Có bia đá hai mặt dựng năm một nghìn sáu trăm sáu mươi lăm.
Trước lối ra vào Đền Cờn Trong còn có cây đa cổ thụ khoảng năm trăm tuổi đã được công nhận là cây di sản. Tán cây xòe rộng trên khoảng sân đất, như bóng của năm thế kỷ còn ngồi đó, lặng nhìn bao thế hệ ngư dân qua lại.
Đền Cờn Ngoài là điểm thứ hai trong cụm di tích. VnExpress ghi Đền Cờn Ngoài cách Đền Cờn Trong khoảng một ki-lô-mét, nằm trên dãy núi sát cửa biển Lạch Cờn, cao khoảng một trăm mét so với mực nước biển. Từ đây có thể nhìn thấy toàn cảnh cửa biển, và ai đứng ở đó cũng hiểu ngay vì sao tín ngưỡng thờ nữ thần bảo trợ đường biển lại chọn chỗ này.
Lễ hội Đền Cờn là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ hội diễn ra từ ngày mười chín đến hai mươi mốt tháng Giêng âm lịch, với lễ cầu ngư, tục chạy ói và rước kiệu của ngư dân. Tiếng trống rền, đoàn kiệu rực màu sắc trên con đường ven biển gió thổi. Khói hương phả ra từ ngôi đền nhìn thẳng ra cửa sóng, hình ảnh mà người chứng kiến một lần khó có thể quên.
Cổng thông tin Hoàng Mai mô tả các nghi thức tế lễ đầu năm: mồng một có lễ tế mừng năm mới, mồng bốn lễ tế trầu, mồng năm lễ tế trâu và tế Tam sinh, mồng bảy lễ tế bánh. Những nghi thức này mang tính địa phương cao và là cách cộng đồng biển Nghệ An duy trì mối liên hệ với thần linh qua từng thế hệ.
Đền Cờn không phải chỉ là di tích của quá khứ. Mỗi buổi sáng trước khi thuyền ra khơi, vẫn có người đến thắp hương ở đây, lặng lẽ như cha ông họ từng làm suốt bảy thế kỷ qua. Ngôi đền đứng ở cửa sóng, gió thổi qua mái ngói rêu phong, cây đa già tỏa bóng trên khoảng sân im, và ngoài kia biển vẫn xanh, vẫn rộng, vẫn chờ người ra đi rồi trở về.