Đền Cuông
Có những câu chuyện người Việt nào cũng biết từ hồi còn nhỏ. Câu chuyện về chiếc nỏ thần, về Mỵ Châu và Trọng Thủy, về An Dương Vương. Hôm nay cả nhà mình đang đứng tại nơi câu chuyện đó kết thúc.
Đền Cuông, trên núi Mộ Dạ, xã An Châu, Nghệ An. Đây là nơi người dân lập đền thờ Thục Phán An Dương Vương, vị vua của nước Âu Lạc, người gắn với thành Cổ Loa và chiếc nỏ thần huyền thoại.
Trước khi đi vào đền, cả nhà mình cần tách rõ hai lớp. Lớp thứ nhất là lịch sử: Thục Phán An Dương Vương là thủ lĩnh Âu Việt, sau đó trở thành vua nước Âu Lạc, xây thành Cổ Loa. Ban quản lý di tích Nghệ An ghi nhận điều đó. Lớp thứ hai là truyền thuyết: câu chuyện về nỏ thần, về Mỵ Châu lấy lông ngỗng chỉ đường cho Trọng Thủy, về An Dương Vương chạy về phương Nam và đến Cửa Hiền gần đây thì kết thúc bi thảm. Đây là lớp truyền thuyết dân gian, không phải sự kiện khảo cổ đã được chứng minh độc lập. Nhưng chính vì truyền thuyết đó, mà người dân vùng này đã xây đền và thờ phụng qua bao thế kỷ.
Về tên gọi, cả nhà có thể thắc mắc vì sao tên là Đền Cuông chứ không phải Đền Công. Visit Nghệ An giải thích theo truyền tụng địa phương rằng xưa trên núi Mộ Dạ có nhiều chim công sinh sống. Đây là giải thích dân gian về địa danh, không phải kết luận ngôn ngữ học.
Bây giờ cả nhà nhìn lên. Trước mặt là những bậc thang dốc lên tam quan.
Khi đến tam quan, cả nhà dừng lại nhìn phía trên mặt cổng. Có bốn chữ Hán lớn: Quốc tế thượng từ. Visit Nghệ An giải thích là "Đền nhà nước chủ tế hạng nhất". Tức là đây không phải đền làng bình thường. Qua các triều đại phong kiến, thần được phong là Nam Quốc Đế Vương, Thượng Đẳng Phúc Thần. Đây là truyền thống tôn vinh trong tín ngưỡng, một cách nhà nước phong kiến thừa nhận vị thần và đặt đền vào hệ thống thờ tự quốc gia.
Qua tam quan, cả nhà sẽ thấy hạ điện. Đây là tòa làm bằng gỗ lim, ba gian hai hồi, kết cấu giá chiêng kẻ chuyền. Trang trí rồng phượng trên nóc. Gỗ lim già, nặng, tối màu. Khi đặt tay vào thành cửa gỗ mà cảm nhận độ cứng của nó, cả nhà sẽ hiểu vì sao người xưa chọn loại gỗ này để xây những công trình để tồn tại qua thời gian.
Tiếp theo là trung điện. Đây là nơi bài trí cung thờ ba đối tượng gắn với câu chuyện Loa Thành: thần Kim Quy, Cao Lỗ Tướng quân và Mỵ Châu công chúa. Ba nhân vật, ba vai trò khác nhau trong cùng một câu chuyện. Thần Kim Quy trao móng rùa cho vua làm lẫy nỏ. Cao Lỗ là tướng tài chế tạo nỏ thần. Mỵ Châu là con gái vua, người bị đẩy vào bi kịch giữa tình yêu và đất nước. Cả ba đều được thờ trong trung điện này.
Thượng điện là nơi thờ chính, nơi đặt tượng Vua Thục An Dương Vương và hai vị tướng tâm phúc. Trên cuốn thư phía trên có chữ Cao phối thiên. Các ô trang trí trên thượng điện có họa tiết rồng ngậm chữ thọ, trúc hóa long, tùng, cúc, trúc, mai. Mỗi họa tiết mang một lớp ý nghĩa trong văn hóa truyền thống, nhưng ta không cần giải thích tất cả mới cảm nhận được vẻ đẹp tổng thể của không gian.
Đền Cuông được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia từ năm một nghìn chín trăm bảy mươi lăm. Đây là một trong những di tích được xếp hạng từ rất sớm, cho thấy giá trị của đền không chỉ gắn với tín ngưỡng mà còn với kiến trúc gỗ truyền thống xứ Nghệ.
Nếu cả nhà may mắn đến đúng dịp lễ hội, từ ngày mười hai đến mười sáu tháng hai âm lịch hằng năm, các bạn sẽ thấy lễ khai quang, lễ rước, đại tế và lễ tạ. Đó là khi không gian đền trở nên sống động nhất, khi câu chuyện về An Dương Vương không chỉ là chữ trong sách mà là nghi thức con người thực hiện với nhau, thế hệ này tiếp thế hệ kia.
An Dương Vương và câu chuyện Âu Lạc là một phần rất sâu trong ký ức văn hóa Việt Nam. Khi đứng ở đây, ta không cần biết chắc bao nhiêu phần là lịch sử và bao nhiêu phần là truyền thuyết. Điều ta biết chắc là người dân xứ Nghệ đã chọn vùng núi Mộ Dạ này, dựng đền này và thờ phụng suốt nhiều thế kỷ. Đó là một lựa chọn nói lên rất nhiều về cách họ nhìn quá khứ và trân trọng những điều gắn với nguồn cội.