Đền Quả Sơn
Ở xứ Nghệ có một câu truyền tụng qua nhiều đời mà người địa phương nào cũng thuộc: Nhất Cờn, nhì Quả, tam Bạch Mã, tứ Chiêu Trưng. Đây là câu dân gian về bốn ngôi đền được xem là linh thiêng nhất vùng này. Hôm nay cả nhà mình đang đứng tại đền thứ hai trong câu đó, Đền Quả Sơn, ở vùng Bạch Ngọc, Nghệ An.
Ngôi đền này thờ Uy Minh Vương Lý Nhật Quang. Tên ông có thể nghe quen, bởi chính ông cũng được nhắc đến trong câu chuyện về Núi Quyết, Vọng Hải Đài, với vai trò Tri châu Nghệ An thời nhà Lý thế kỷ thứ mười một. Nhưng ở Đền Quả Sơn này, câu chuyện về Lý Nhật Quang đậm đặc hơn, gắn với những gì ông đã làm cho vùng Nghệ An. Báo Công an Nghệ An và tài liệu địa phương mô tả ông có công xây dựng, phát triển giáo dục, văn hóa, đền chùa và tổ chức quân sự ở Nghệ An, đồng thời góp phần bảo vệ bờ cõi quốc gia Đại Việt dưới triều Lý.
Ngôi đền được xây dựng lại từ năm một nghìn chín trăm chín mươi sáu trên vị trí cũ của đền, và năm một nghìn chín trăm chín mươi tám được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.
Điều làm Đền Quả Sơn trở nên đặc biệt trong mắt người dân xứ Nghệ không chỉ là kiến trúc hay vị trí địa lý. Điều đặc biệt là lễ hội. Mỗi năm, vào ngày mười chín và hai mươi tháng Giêng âm lịch, lễ hội Đền Quả Sơn diễn ra với hai phần. Phần lễ có các nghi thức long trọng: mộc dục, tức là lễ tắm tượng thần; xuất thuyền; rước thần; và tạ ơn. Phần hội có dân ca ví giặm, hoa đăng trên sông Lam, đánh đu, kéo co, đánh cờ.
Một nét đặc sắc của lễ hội là nghi lễ rước thủy trên sông Lam. Đoàn thuyền rước xuất phát từ bến sông trước cửa đền, hướng về Động Ngự, rồi di chuyển về Chùa Bà Bụt theo truyền thống tương truyền của cộng đồng.
Năm hai nghìn hai mươi sáu, lễ hội là lễ giỗ lần thứ chín trăm sáu mươi tám của Uy Minh Vương Lý Nhật Quang. Chín trăm sáu mươi tám năm. Con số đó nói lên rằng truyền thống này đã được cộng đồng duy trì một cách rất dài hơi, qua bao biến động lịch sử.
Vào mùa lễ hội, hàng chục nghìn người dân và du khách đổ về, mặt sông Lam rực ánh đèn hoa đăng, tiếng dân ca ví giặm vang lên hai bờ. Những ngày thường, đền lặng hơn, và cảnh quan sông Lam quanh làng Bạch Ngọc tự mang vẻ đẹp riêng của nó.
Đền Quả Sơn không phải điểm tham quan phô trương. Điểm mạnh của nó là chiều sâu. Gần một nghìn năm một cộng đồng giữ nghi thức thờ phụng, nhớ về người đã có công với mảnh đất này. Nếu cả nhà đến đây vào buổi sáng sớm, khi sương còn giăng trên mặt sông Lam và mùi khói hương từ trong đền thoang thoảng ra, sẽ thấy vì sao người xứ Nghệ qua bao thế hệ vẫn xếp Đền Quả Sơn là nhì, chỉ sau Đền Cờn mà thôi.