Lăng mộ và Đền thờ Nguyễn Xí
Trong lịch sử các triều đại Việt Nam, có những cái tên vua chúa thường biết và sử sách nhắc đến nhiều. Nhưng bên cạnh những cái tên đó, luôn có những vị tướng đồng hành suốt cả cuộc đời, từ lúc khởi binh đến lúc dựng nước. Nguyễn Xí là một người như thế.
Hôm nay cả nhà đang đứng tại Lăng mộ và Đền thờ Nguyễn Xí, di tích quốc gia đặc biệt ở Nghi Lộc, Nghệ An. Nơi đây thuộc vùng Khánh Hợp xưa, nay gắn với địa danh hành chính Đông Lộc.
Nguyễn Xí sinh năm một nghìn ba trăm chín mươi bảy tại vùng Thượng Xá, Chân Phúc, nay gắn với khu vực Khánh Hợp, Nghi Lộc. Ông tham gia khởi nghĩa Lam Sơn từ những ngày đầu, bên cạnh Lê Lợi. Cục Di sản văn hóa ghi ông tham gia nhiều trận lớn: Bồ Đằng, Trà Lân, thành Nghệ An, thành Diễn Châu, Tốt Động, Chúc Động, Đông Quan, Xương Giang. Đây là những địa danh gắn với mười năm kháng chiến chống quân Minh, giai đoạn từ năm một nghìn bốn trăm mười tám đến năm một nghìn bốn trăm hai mươi tám.
Sau khi Lê Lợi lên ngôi năm một nghìn bốn trăm hai mươi tám, Nguyễn Xí được xếp vào hàng khai quốc công thần. Năm một nghìn bốn trăm hai mươi chín, ông được khắc biển công thần, đứng hàng thứ năm khi bàn công, và được vua ban quốc tính Lê Xí.
Nhưng điều đặc biệt hơn là ông không chỉ là công thần của một triều vua. Ông phụng sự bốn triều vua Lê liên tiếp: Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, Lê Nhân Tông và Lê Thánh Tông. Đó là hơn ba mươi năm phụng sự, từ lúc còn là tướng đánh giặc đến lúc là trọng thần ổn định đất nước.
Ông mất năm một nghìn bốn trăm sáu mươi lăm. Vua Lê Thánh Tông truy tặng tước Thái sư Cương Quốc công. Hai năm sau khi ông mất, năm một nghìn bốn trăm sáu mươi bảy, nhà vua sai dựng đền thờ ông tại quê nhà và ban sắc phong. Đó là cội nguồn của ngôi đền cả nhà đang thăm hôm nay.
Đền Nguyễn Xí được Bộ Văn hóa xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia lần đầu vào năm một nghìn chín trăm chín mươi. Năm hai nghìn hai mươi, Thủ tướng Chính phủ ký quyết định nâng lên thành di tích quốc gia đặc biệt, cấp xếp hạng cao nhất. Đây là sự ghi nhận về cả giá trị lịch sử lẫn giá trị kiến trúc nghệ thuật.
Bây giờ cả nhà bước qua nghi môn, tam quan. Hãy dừng lại một chút để quan sát bố cục cân xứng, cách không gian được tổ chức có trước có sau, tả hữu rõ ràng. Đây là một không gian sống động về chạm khắc gỗ, khảm sành sứ và mỹ thuật truyền thống. Khi đi qua từng gian, cả nhà có thể nhìn vào các mảng chạm khắc trên xà, trên cột. Đây là nghệ thuật thực, do bàn tay thợ nhiều đời để lại.
Khu chính điện gồm bái đường, trung điện, gác chuông, gác khánh, tả vu, hữu vu và thượng điện. Mỗi hạng mục mang một vai trò riêng trong không gian thờ phụng đã tồn tại qua nhiều thế kỷ.
Không gian thờ phụng ở đây là không gian sống của cộng đồng địa phương và dòng họ Nguyễn Đình. Lễ hội hằng năm có ba dịp: lễ mừng công và kỳ phúc ngày ba mươi tháng Giêng đến mùng một tháng Hai âm lịch; lễ tiếu trai đàn ngày mười sáu tháng sáu âm lịch; và lễ giỗ Cương Quốc công ngày hai mươi chín, ba mươi tháng mười âm lịch. Mỗi dịp lễ thu hút đông con cháu và nhân dân thập phương.
Khi đứng ở đây, điều cả nhà có thể cảm nhận là chiều sâu của thời gian. Một ngôi đền được lập năm một nghìn bốn trăm sáu mươi bảy, trải qua hơn năm trăm năm thăng trầm của lịch sử Việt Nam. Người lập đền là chính vị vua mà Nguyễn Xí từng phụng sự. Và đến hôm nay, con cháu các đời vẫn duy trì nghi lễ, vẫn đến đây dâng hương, vẫn kể câu chuyện về người đã chiến đấu và cống hiến cho mảnh đất này.
Đó là sự tiếp nối của một ký ức tập thể, qua hơn nửa nghìn năm.