Khu mộ Bà Hoàng Thị Loan
Trên sườn núi Động Tranh, thuộc dãy Đại Huệ, xã Nam Giang, huyện Nam Đàn, Nghệ An, có một khu mộ được xây theo hình khung cửi. Không ai trông đến đây mà không cảm nhận ngay ý nghĩa của kiến trúc đó.
Đây là khu mộ của bà Hoàng Thị Loan, thân mẫu Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Bà sinh năm một nghìn tám trăm sáu mươi tám tại làng Hoàng Trù, xứ Nghệ. Suốt cuộc đời, bà gắn bó với khung cửi, dệt vải kiếm sống, vừa nuôi con vừa chăm chồng học hành. Những năm gia đình vào Huế để ông Nguyễn Sinh Sắc tiếp tục thi cử, bà tiếp tục dệt vải để lo miếng cơm manh áo, trong khi chồng học và chép chữ thuê. Đến cuối năm một nghìn chín trăm, trong hoàn cảnh khó khăn ở kinh thành Huế, bà sinh người con thứ tư là Nguyễn Sinh Xin, rồi lâm bệnh nặng. Ngày mười tháng hai năm một nghìn chín trăm linh một, bà qua đời. Chỉ ba mươi ba tuổi.
Cậu bé Nguyễn Sinh Cung khi đó mới mười một tuổi. Người sau này đã nhiều lần nói rằng mẹ là người ảnh hưởng sâu sắc nhất đến tính cách của Người.
Hành trình đưa hài cốt bà về quê hương là một câu chuyện dài và đầy gian khổ. Năm một nghìn chín trăm hai mươi hai, bà Nguyễn Thị Thanh, con gái trưởng, bí mật đưa hài cốt mẹ từ Huế về an táng tại vườn nhà. Năm một nghìn chín trăm bốn mươi hai, ông Nguyễn Sinh Khiêm, con trai cả, tìm được vị trí trên núi Động Tranh phù hợp để đưa mộ mẹ lên an nghỉ. Ông an táng bí mật, đào sẵn nhiều huyệt để bảo vệ, trong thời kỳ đất nước còn chưa được giải phóng. Chỉ sau Cách mạng Tháng Tám năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, vị trí mộ mới được tiết lộ.
Khu mộ được xây dựng lần đầu năm một nghìn chín trăm tám mươi lăm, nhân dịp kỷ niệm chín mươi lăm năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh. Năm hai nghìn không trăm mười, khu lăng mộ khởi công bảo tồn và tôn tạo lần thứ hai. Ngày ba tháng sáu năm hai nghìn không trăm mười một, lễ khánh thành được tổ chức. Công trình mà cả nhà thấy hôm nay là kết quả của đợt tôn tạo đó.
Cả nhà nhìn lên mái che trên phần mộ. Hình dáng đó là hình khung cửi, cách điệu với sáu dải lụa mềm mại. Phía sau là phù điêu đá trắng khắc họa cánh sen. Đây không phải chi tiết trang trí ngẫu nhiên. Đó là cách những người xây dựng tưởng niệm bà bằng chính nghề nghiệp và phẩm hạnh của bà suốt cả cuộc đời.
Trước khi lên phần mộ, cả nhà hãy để ý lối đi. Lối lên bên trái có hai trăm sáu mươi chín bậc, lối xuống bên phải có hai trăm bốn mươi hai bậc, và trước phần mộ xuống sân bia có thêm ba mươi ba bậc. Con số hai trăm sáu mươi chín gắn với năm một nghìn chín trăm sáu mươi chín, năm Bác Hồ mất. Con số ba mươi ba gắn với tuổi đời của bà Hoàng Thị Loan. Những con số không phải ngẫu nhiên.
Ở sân bia trước phần mộ, cả nhà sẽ thấy tấm bia đá làm bằng đá núi Nhồi, Thanh Hóa, khắc tiểu sử và công lao của bà. Đứng trước tấm bia ấy, giữa tiếng gió trên sườn núi Động Tranh, người ta dễ cảm nhận được sức nặng của một cuộc đời ngắn ngủi nhưng để lại dấu vết sâu xa trong lịch sử đất nước.
Hai cụm hoa giấy che mát phần mộ được lấy giống từ Huế, nơi bà mất, và từ khu lăng mộ ông Nguyễn Sinh Sắc ở Đồng Tháp. Chi tiết nhỏ nhưng nói lên điều gì đó về sợi dây kết nối ba miền đất nước trong ký ức gia đình.
Trong khu vực, cách phần mộ bà Hoàng Thị Loan khoảng một trăm mét còn có mộ cậu Nguyễn Sinh Xin, người em trai út của Bác Hồ mất khi còn nhỏ. Và trên núi Động Tranh còn có mộ cụ Hà Thị Hy, bà nội Chủ tịch Hồ Chí Minh. Khu vực này là nơi an nghỉ của nhiều người thân trong gia đình Người.
Nhìn lên mái khung cửi phủ bóng phần mộ, nhìn ra những triền núi xanh của dãy Đại Huệ trải dài phía xa, cả nhà sẽ hiểu vì sao người ta chọn chính nơi này để bà yên nghỉ. Không phải cung điện, không phải lăng tẩm hoành tráng. Chỉ là sườn núi quê nhà, gió thổi, và tiếng lá rừng lặng lẽ. Đúng như cuộc đời bà đã sống.