Làng Hoàng Trù – Quê ngoại Bác Hồ
Cả nhà đang đứng ở làng Hoàng Trù. Người dân địa phương vẫn quen gọi là làng Chùa, vì làng có ngôi chùa cổ. Đây là quê ngoại của Chủ tịch Hồ Chí Minh, và là nơi Người đến với cuộc đời này.
Sáng ngày mười chín tháng năm năm một nghìn tám trăm chín mươi, cậu bé Nguyễn Sinh Cung cất tiếng khóc chào đời ở đây, trong ngôi nhà tranh ba gian của cha mẹ. Người sống ở làng Hoàng Trù đến khoảng năm tuổi, trước khi theo cha vào Huế. Nhiều năm sau, khi cha đỗ Phó bảng và được dân làng quê nội mừng đón, cả gia đình về làng Sen, cách Hoàng Trù khoảng hai cây số.
Khuôn viên cụm di tích Hoàng Trù có diện tích khoảng ba nghìn năm trăm mét vuông, bao quanh bởi hàng cau, bụi tre, vườn cây. Bên trong có ba công trình chính: nhà thờ chi họ Hoàng Xuân, nhà cụ Hoàng Xuân Đường, và ngôi nhà cha mẹ Bác.
Cả nhà đi vào nhà thờ chi họ Hoàng Xuân trước.
Nhà thờ được xây năm một nghìn tám trăm tám mươi mốt, ban đầu lợp mái tranh, sau được tu sửa với mái ngói năm một nghìn chín trăm ba mươi. Đây là nơi thờ phụng tổ tiên của dòng họ Hoàng Xuân, họ ngoại của Bác Hồ. Một gia đình nhà nho có truyền thống học hành và đức hạnh.
Tiếp theo là ngôi nhà năm gian, hai chái của cụ Hoàng Xuân Đường, ông ngoại Bác.
Cụ Hoàng Đường không chỉ là chủ gia đình mà còn là thầy đồ được cả vùng kính trọng. Ông mở lớp dạy học ngay tại nhà, và bộ tràng kỷ bằng tre, chiếc án thư với bút lông và nghiên mực trước mặt cả nhà là nơi ông ngồi dạy học trò. Bà Hoàng Thị Loan, mẹ của Bác Hồ, sinh năm một nghìn tám trăm sáu mươi tám chính tại ngôi nhà này.
Câu chuyện về ngôi nhà này bắt đầu từ một năm đặc biệt. Năm một nghìn tám trăm bảy mươi tám, vào dịp Tết Mậu Dần, cụ Hoàng Đường gặp một cậu bé mồ côi khoảng mười lăm tuổi đang chăm chỉ học dù hoàn cảnh hết sức khó khăn. Cảm mến nghị lực của cậu, cụ đề nghị họ Nguyễn Sinh cho đem về nuôi dạy như con. Cậu bé ấy là Nguyễn Sinh Sắc, người sau này là cha của Bác Hồ. Khi đã trưởng thành, thể hiện đủ đức và tài, cụ Hoàng Đường gả con gái trưởng là Hoàng Thị Loan cho chàng rể. Hôn lễ diễn ra năm một nghìn tám trăm tám mươi ba. Đó là mối duyên lịch sử giải thích vì sao cậu bé Nguyễn Sinh Cung ra đời ở đây, tại quê ngoại, chứ không phải quê nội.
Bây giờ cả nhà bước vào ngôi nhà tranh ba gian.
Ngôi nhà được dựng năm một nghìn tám trăm tám mươi ba làm chỗ ở riêng cho đôi vợ chồng Nguyễn Sinh Sắc và Hoàng Thị Loan. Nhỏ và đơn sơ, được bao quanh bởi hàng cau, bụi tre.
Chiếc giường gỗ đơn sơ trong nhà là nơi ba người con của gia đình lần lượt chào đời. Nguyễn Thị Thanh sinh năm một nghìn tám trăm tám mươi tư. Nguyễn Sinh Khiêm sinh năm một nghìn tám trăm tám mươi tám. Và vào buổi sáng ngày mười chín tháng năm năm một nghìn tám trăm chín mươi, Nguyễn Sinh Cung ra đời trên chiếc giường này.
Chiếc võng mộc mạc cạnh đó là nơi người mẹ Hoàng Thị Loan đưa con ngủ. Vừa đung đưa võng, vừa hát ru, bà vừa dệt vải. Chiếc khung cửi dệt vải kia là công cụ mưu sinh của bà, ngày qua ngày, nuôi chồng đèn sách, nuôi con khôn lớn.
Chiếc rương gỗ trong góc nhà là quà hồi môn bà ngoại tặng bà Hoàng Thị Loan ngày lấy chồng, dùng để cất lúa gạo.
Bà Hoàng Thị Loan mất năm một nghìn chín trăm linh một tại Huế khi mới ba mươi ba tuổi, sau khi sinh người con thứ tư. Nguyễn Sinh Cung khi ấy mới mười một tuổi. Người sau này đã nói rằng mẹ là người ảnh hưởng sâu sắc nhất đến tính cách của Người.
Cả nhà thử nghĩ: từ những kỷ vật đơn sơ này, từ tiếng thoi dệt vải, từ lời ru của người mẹ tần tảo, đã hình thành một phần cốt cách của người lãnh đạo mà cả thế giới biết đến.
Ngày chín tháng mười hai năm một nghìn chín trăm sáu mươi mốt, Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về thăm Hoàng Trù. Đây là lần duy nhất Người về thăm cụm di tích Hoàng Trù kể từ khi được phục dựng. Người gặp họ hàng, nhìn lại gốc mít cổ thụ trong vườn, thăm từng kỷ vật tuổi thơ. Khi cán bộ định che ô cho Người, Bác từ chối và hỏi: "Chú có đủ ô che hết nắng cho bà con không?"
Đó cũng là lần cuối cùng Người về quê.
Đứng trong khuôn viên yên tĩnh này, nhìn hàng cau vươn thẳng, nghe gió thổi qua bụi tre, cả nhà sẽ cảm nhận được điều gì đó rất khẽ khàng mà rất sâu. Chính ở nơi này, giữa tiếng thoi dệt vải và lời ru của người mẹ tần tảo, một cuộc đời đã bắt đầu.