Làng Sen – Quê nội Bác Hồ
Cả nhà đang bước vào làng Sen. Làng Sen tiếng chữ là Kim Liên, nghĩa là hoa sen vàng. Vào tháng năm đến tháng tám âm lịch, những ao sen trong làng nở hoa, vàng và trắng xen nhau, toả hương trong buổi sớm mai. Đây là quê nội của Chủ tịch Hồ Chí Minh, nơi Người sống từ năm mười một tuổi đến năm mười sáu tuổi, trước khi vào Huế học.
Cả nhà lưu ý: Bác Hồ không sinh ra ở làng Sen. Người chào đời ở làng Hoàng Trù, quê ngoại, cách đây khoảng hai cây số. Làng Sen là nơi Người lớn lên và hình thành tư tưởng, sau khi cha là cụ Nguyễn Sinh Sắc đỗ Phó bảng và được dân làng dựng nhà mừng đại khoa.
Ngôi nhà năm gian của cụ Phó bảng là nơi đầu tiên cả nhà bước vào.
Năm một nghìn chín trăm linh một, khi cụ Nguyễn Sinh Sắc đỗ Phó bảng trong kỳ thi Hội, dân làng Sen vui mừng đến mức xuất quỹ công của làng sang xã Xuân La mua ngôi nhà gỗ năm gian, mang về dựng trên mảnh đất công tặng gia đình. Đó là ngôi nhà lớn nhất mà gia đình từng có. Nhưng cả nhà hãy bước vào và nhìn kỹ bên trong: toàn bộ nội thất chỉ có hai bộ phản gỗ, một chiếc giường, một chiếc rương đựng lương thực, chiếc tủ đứng hai ngăn và chiếc mâm gỗ sơn đen để ăn cơm. Câu chữ khắc trên nhà là "An tứ ninh gia" nghĩa là an bình trong nhà. Đó là toàn bộ tài sản của một vị Phó bảng. Gian thứ tư là nơi cụ Sắc ngồi đọc sách và dạy học cho hai con trai.
Ngay giữa làng là giếng Cốc.
Giếng Cốc được đào từ khoảng năm một nghìn bảy trăm linh tám bởi ông Nguyễn Danh Cốc. Giếng hình lòng chảo, mười tám bậc đá ong dẫn xuống lòng giếng, nước trong và ngọt. Cậu Nguyễn Tất Thành thường ra đây gánh nước về cho cha pha trà tiếp sĩ phu. Và có một chi tiết ít người biết: vào cuộc khởi nghĩa Cần Vương năm một nghìn tám trăm tám mươi lăm, nghĩa quân của Tú tài Vương Thúc Mậu đã giấu vũ khí xuống đáy giếng này để không lọt vào tay thực dân Pháp. Chiếc giếng làng vừa là nơi cậu bé Nguyễn Tất Thành gánh nước, vừa là nơi ký ức kháng chiến của cha ông được cất giữ.
Bên cạnh giếng là lò rèn cố Điền.
Lò rèn cố Điền rèn nông cụ cho bà con trong làng. Hồi nhỏ, cậu Nguyễn Tất Thành hay ra đây chơi, giúp thổi bễ và đập sắt. Năm một nghìn chín trăm năm mươi bảy, khi Bác Hồ về thăm quê lần đầu sau hơn năm mươi năm xa cách, vừa bước ra khỏi ngôi nhà của mình, câu hỏi đầu tiên của Người là: "Trong này có lò rèn cố Điền, bấy lâu nay còn rèn nữa không?" Rồi Người gặp lại người bạn cũ, con trai ông Điền, xúc động nói chuyện và động viên tiếp tục nghề rèn. Một câu hỏi đầu tiên sau năm mươi năm xa quê. Cả nhà nghĩ gì về điều đó?
Nhà thờ họ Nguyễn Sinh đứng lặng lẽ trong bóng cây.
Nhà thờ được dựng từ năm một nghìn tám trăm bốn mươi ba, làm lại bằng gỗ năm một nghìn tám trăm bốn mươi tám. Đây là nơi thờ phụng tổ tiên của dòng họ Nguyễn Sinh định cư tại làng Sen từ cuối thế kỷ mười sáu. Anh chị em Bác theo cha thắp hương tổ tiên vào ngày giỗ, ngày tết. Và ngày mười sáu tháng sáu năm một nghìn chín trăm năm mươi bảy, khi Bác Hồ về thăm quê, Người đã lần theo đúng lối mòn ngày xưa để vào đây thắp hương tổ tiên. Dù lúc đó Người đã là Chủ tịch nước.
Gần đó là nhà thầy Vương Thúc Quý.
Cụ Vương Thúc Quý đỗ cử nhân năm một nghìn tám trăm chín mươi mốt, nhưng không ra làm quan. Ông ở nhà dạy học và hoạt động yêu nước. Từ sau tháng chín năm một nghìn chín trăm linh một, Nguyễn Tất Thành học chữ Hán với thầy. Nhà thầy là nơi Phan Bội Châu và Đặng Thái Thân thường lui tới bàn thời cuộc. Cậu học trò được thầy nhận xét là "nhanh trí, trí nhớ tốt", và không chỉ học chữ mà còn được nghe, được thấm những cuộc đàm đạo về con đường cứu nước.
Sân vận động làng Sen và cây đa là nơi hai lần Bác Hồ về thăm đã nói chuyện với nhân dân. Ngày mười sáu tháng sáu năm một nghìn chín trăm năm mươi bảy là lần đầu. Ngày chín tháng mười hai năm một nghìn chín trăm sáu mươi mốt là lần thứ hai. Và đó cũng là lần cuối cùng Người về thăm quê. Tháng năm năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, một tượng đài mang tên "Bác Hồ về thăm quê" đã được khánh thành ngay tại sân vận động này.
Làng Sen không phải một bảo tàng được dựng lên để tưởng niệm. Đây là ngôi nhà thật, sân thật, giếng thật, của một gia đình đã sống ở đây hơn một thế kỷ trước. Và khi cả nhà bước qua cổng làng, mùi hương sen từ những ao nhỏ vẫn còn đó, như ngày cậu bé Nguyễn Tất Thành lần đầu theo cha về đây.