Bảo tàng Xô Viết Nghệ Tĩnh và Ngã ba Bến Thủy
Tháng hai năm một nghìn chín trăm sáu mươi bốn, Chủ tịch Hồ Chí Minh cầm bút ký vào một tờ giấy. Không phải một sắc lệnh, không phải một quyết định nhà nước. Mà là Lời Đề tựa cho một bảo tàng.
Lời đề tựa đó vẫn còn ở đây, tại Bảo tàng Xô Viết Nghệ Tĩnh, trong khu vực Thành cổ Vinh, Nghệ An.
Bảo tàng này không phải là nơi trưng bày đồ cổ hay tác phẩm nghệ thuật. Nó được lập ra để giữ lại ký ức về một trong những phong trào đấu tranh lớn nhất của Việt Nam thế kỷ hai mươi: phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh một nghìn chín trăm ba mươi đến một nghìn chín trăm ba mươi mốt.
Hãy để mình kể câu chuyện đó cho cả nhà nghe.
Đầu những năm ba mươi của thế kỷ trước, vùng đất Nghệ An và Hà Tĩnh đang chịu đựng sự áp bức kinh tế nặng nề dưới chế độ thực dân. Công nhân các nhà máy, nông dân các làng quê sống trong cảnh bần cùng và bất bình đẳng. Và mùa xuân năm một nghìn chín trăm ba mươi, họ đứng dậy.
Ngày một tháng năm năm một nghìn chín trăm ba mươi, tại Ngã ba Bến Thủy, bên tả ngạn sông Lam, dưới chân núi Quyết, một cuộc biểu tình lớn của công nhân và nông dân Vinh, Bến Thủy đã diễn ra. Đây được ghi nhận là mốc mở đầu cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh.
Phong trào lan rộng ra nhiều huyện của Nghệ An và Hà Tĩnh. Người dân thành lập các ủy ban quản lý ở cấp xã, cấp thôn theo mô hình tự quản mà sau này được gọi là Xô viết. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử Việt Nam hiện đại, người dân địa phương thực sự nắm quyền quản lý, dù chỉ trong thời gian ngắn trước khi bị đàn áp.
Cuộc đấu tranh bị dập tắt bằng bạo lực. Hàng nghìn người bị bắt, bị giết, bị lưu đày.
Nhà tưởng niệm trong khuôn viên bảo tàng lưu tên gần hai nghìn liệt sĩ. Hơn một nghìn ba trăm người từ Nghệ An và năm trăm năm mươi người từ Hà Tĩnh. Mỗi cái tên trên tám tấm bia đá là một người đã chọn đứng về phía đấu tranh và trả giá bằng tính mạng.
Bảo tàng Xô Viết Nghệ Tĩnh được thành lập ngày mười lăm tháng một năm một nghìn chín trăm sáu mươi, để ghi nhớ công lao những người đó. Ngày mười hai tháng chín năm một nghìn chín trăm sáu mươi ba, đúng kỷ niệm ba mươi ba năm phong trào, bảo tàng chính thức khánh thành và mở cửa đón khách. Và năm tháng sau, ngày ba tháng hai năm một nghìn chín trăm sáu mươi bốn, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Lời Đề tựa.
Trong khuôn viên bảo tàng còn có Đài tưởng niệm các chiến sĩ yêu nước và cách mạng bị giam cầm tại Nhà lao Vinh, bởi vì bảo tàng được xây trên một phần đất của Nhà lao Vinh năm xưa, nơi nhiều người đã bị giam giữ và thụ án.
Chỉ cách bảo tàng khoảng năm cây số về phía đông nam, Ngã ba Bến Thủy vẫn còn đó, bên tả ngạn sông Lam. Đây chính là mảnh đất thực địa nơi cuộc biểu tình ngày một tháng năm một nghìn chín trăm ba mươi nổ ra. Năm một nghìn chín trăm tám mươi tám, Bộ Văn hóa công nhận Ngã ba Bến Thủy là Di tích Lịch sử văn hóa. Đến đây là bước ra khỏi không gian trưng bày, đặt chân lên đúng mảnh đất mà hàng nghìn người đã đứng năm đó.
Lịch sử Xô viết Nghệ Tĩnh không phải chỉ là câu chuyện của Nghệ An. Nó là một chương quan trọng trong hành trình đấu tranh của cả dân tộc. Và khi đứng trước những tấm bia lưu tên gần hai nghìn con người, cả nhà sẽ hiểu vì sao Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tự tay cầm bút viết lời đề tựa cho nơi này.