Đèo Cù Mông
Cả nhà đang trên chặng đường từ vùng Bình Định cũ xuống Phú Yên cũ, và trước mặt là Đèo Cù Mông, một cung đèo trên Quốc lộ 1 nằm đúng tại ranh giới hai vùng đất.
Đây là một trong những con đèo ngắn nhưng dày đặc thông tin nhất trên hành trình miền Trung. Chỉ khoảng bảy cây số, đỉnh cao khoảng hai trăm bốn mươi lăm mét, nhưng cái cảm giác vượt một ngưỡng cửa, đi từ vùng này sang vùng khác, luôn rõ ràng với người lữ hành.
Địa hình ở đây lý giải tại sao. Một bên là núi đổ xuống sát, một bên mở dần ra vùng đầm và biển. Đường đèo có nhiều dốc và khúc cua. Trước khi có hầm, đây từng là đoạn Quốc lộ 1 đáng ngại nhất của cả tuyến Bắc Nam đoạn này.
Cả nhà có thể thắc mắc: vậy hầm Cù Mông ở đâu?
Hầm Cù Mông là câu chuyện hiện đại của con đèo này. Theo Báo Điện tử Chính phủ, dự án khởi công tháng chín năm hai nghìn mười lăm. Toàn tuyến dài hơn sáu phẩy sáu cây số, trong đó phần đi trong lòng núi dài hai phẩy sáu cây số, phần đường dẫn hơn bốn cây số. Tốc độ thiết kế tám mươi cây số một giờ. Đây là đường hầm đã xóa điểm đen tai nạn trên cung đèo và rút ngắn đáng kể thời gian lưu thông.
Bây giờ nếu xe cả nhà đi qua hầm, hành trình dưới lòng núi chỉ vài phút. Nhưng nếu xe đi đường đèo, cả nhà sẽ thấy vì sao người ta gọi Cù Mông là đèo "nặng ký": dốc đứng, cua gấp, và nếu bên dưới là xe tải nặng thì cần kiên nhẫn.
Về hành chính, Đèo Cù Mông từng là ranh giới quen thuộc của Bình Định và Phú Yên. Từ năm hai nghìn hai mươi lăm, sau sắp xếp hành chính, Bình Định nhập vào Gia Lai thành tỉnh Gia Lai; Phú Yên nhập vào Đắk Lắk thành tỉnh Đắk Lắk. Tên Bình Định và Phú Yên vẫn sống trong câu chuyện lịch sử và ký ức địa phương — hai vùng đất mà Đèo Cù Mông từng là cột mốc chia cắt.
Có một điều mà người địa phương thường kể là tên Cù Mông gắn với truyền thuyết về hình thế vùng núi. Câu chuyện mỗi nơi kể một kiểu, về rồng, về thế núi như con vật, về giai thoại người xưa. Đây là những cách lý giải dân gian, thú vị và có màu sắc địa phương, nhưng mình nên nghe như truyền thuyết, không phải mốc lịch sử đã được kiểm chứng.
Điều thực sự đáng nhớ về Đèo Cù Mông là nó là ví dụ sống động về cách hạ tầng giao thông thay đổi đời sống. Trước khi có hầm, xe cộ qua đây chậm, nặng và tiềm ẩn rủi ro. Sau khi có hầm, luồng lưu thông thông thoáng hơn, thời gian di chuyển giảm đáng kể, và cung đèo dần trở thành điểm dừng ngắm cảnh của những ai muốn thấy địa hình thay vì chỉ muốn đi nhanh.
Nếu đoàn mình dừng nhìn về phía đầm Cù Mông, cả nhà sẽ thấy một lát cắt địa lý rõ nét của Nam Trung Bộ: núi chạm biển, đầm mở ra giữa hai vùng đất, và con đường Quốc lộ 1 kéo dài bên dưới như một sợi chỉ nối cả hành trình.
Đèo Cù Mông không hùng vĩ như Hải Vân, không dài như Cả. Nhưng đứng ở đây, giữa gió và nắng Nam Trung Bộ, nhìn xuống đầm xanh và con đường uốn mình theo sườn núi, người ta hiểu vì sao mỗi con đèo trên Quốc lộ 1 lại là một chương riêng của đất nước.