Địa đạo Củ Chi
Bảy mươi cây số về phía tây bắc thành phố, dưới lớp đất đỏ của vùng Củ Chi, có một thế giới khác.
Năm một nghìn chín trăm bốn mươi tám, Việt Minh bắt đầu đào những đường hầm nhỏ dưới vùng đất này. Mục đích ban đầu đơn giản: trốn tránh khi quân Pháp càn quét. Nhưng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, những đường hầm rời rạc đó được liên kết lại, mở rộng, đào sâu thêm. Đến những năm sáu mươi, tổng chiều dài đã lên đến khoảng hai trăm năm mươi cây số dưới lòng đất.
Hai trăm năm mươi cây số. Cả nhà thử hình dung: cự ly từ Sài Gòn đến Phan Thiết là khoảng hai trăm năm mươi cây số. Đó là độ dài của hệ thống đường hầm Củ Chi, nếu kéo thẳng ra.
Và không chỉ dài. Hệ thống có ba tầng độ sâu. Tầng một sâu ba mét, dùng để di chuyển nhanh. Tầng hai sâu sáu mét, có phòng ở và kho. Tầng ba sâu mười hai mét, đủ để chịu được bom bê năm mươi hai. Ở đó có Bộ Chỉ huy, kho vũ khí, bệnh xá quân y.
Trên mặt đất kết nối với khoảng năm trăm cây số hào trận. Người ta gọi hệ thống này là "thiên la địa võng", lưới trời lưới đất.
Kích thước đường hầm gốc rất hẹp: rộng năm mươi đến tám mươi centimet, cao tám mươi đến một trăm hai mươi centimet. Các chiến sĩ phải bò hoặc cúi gập người để di chuyển.
Quân đội Mỹ thử mọi cách để phá. Họ rải bom bê năm mươi hai liên tục. Rải chất diệt cỏ Agent Orange để phá rừng, lộ ra đường hầm. Tháng một năm một nghìn chín trăm sáu mươi bảy, họ tung ra chiến dịch Cedar Falls, chiến dịch quân sự lớn nhất Mỹ tại Việt Nam tính đến lúc đó: ba mươi nghìn lính, nhiều đơn vị thiết giáp và bộ binh. Kết quả: không phá được hệ thống địa đạo. Quân đội rút đi, Việt Cộng quay lại.
Mỹ còn thành lập một đội đặc nhiệm đặc biệt, gọi là Tunnel Rats, tức "Chuột chui hầm". Chỉ tuyển lính cỡ nhỏ, cao dưới một mét bảy, trang bị đèn pin và súng ngắn, chui xuống địa đạo truy quét. Nhưng trong địa đạo có bẫy chông, rắn độc, mìn. Tỷ lệ thương vong rất cao.
Củ Chi không bao giờ bị chiếm. Trung ương Cục miền Nam phong cho vùng đất này danh hiệu "Đất Thép Thành Đồng".
Trong hệ thống địa đạo còn có những sáng tạo kỹ thuật đáng kinh ngạc. Bếp Hoàng Cầm là một ví dụ. Làm thế nào nấu ăn dưới đất mà không bị máy bay phát hiện qua khói? Người đặt ra giải pháp tên là Hoàng Cầm. Khói từ bếp được dẫn qua hệ thống ống đất, phân tán ra nhiều bụi cây rải rác trên mặt đất. Nhìn từ máy bay, không ai xác định được nguồn khói ở đâu. Bếp này được dùng rộng rãi khắp các chiến khu miền Nam trong suốt cuộc chiến.
Khu Bến Đình, trụ sở Khu uỷ Củ Chi trong chiến tranh, cách thành phố khoảng năm mươi cây số. Đường hầm ở đây vẫn rất hẹp và nóng, gần như nguyên vẹn như thuở các chiến sĩ bò qua trong đêm tối.
Khu Bến Dược ở xa hơn, cách bảy mươi cây số, có Đền Bến Dược, khánh thành ngày mười chín tháng mười hai năm một nghìn chín trăm chín mươi lăm, tưởng niệm khoảng bốn mươi lăm nghìn liệt sĩ quân và dân Củ Chi đã hy sinh. Tên các liệt sĩ được khắc trên đá. Đây là không gian trang nghiêm, im lặng tuyệt đối.
Năm hai nghìn không trăm mười lăm, Địa đạo Củ Chi được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt.
Cả nhà khi chui xuống đường hầm, hãy nhớ: những người đã sống dưới đó không chỉ chui qua vài chục mét như chúng ta. Họ sống ở đó nhiều năm, nấu ăn, sinh con, chiến đấu, chôn cất người thân, trong bóng tối và ngột ngạt, trong khi phía trên đầu là bom đạn liên tục.