Hang Pa Thơm
Người Thái ở xã Pa Thơm, huyện Điện Biên đặt tên hang này là Thẩm Nang Lai. Trong tiếng Thái, "thẩm" là hang, "nang lai" là tiên nữ. Cái tên đầy đủ có nghĩa là "Hang của nhiều tiên nữ". Đó là truyền thuyết dân gian. Còn thực tế, đây là một hang karst đá vôi với cửa hang cao mười hai mét, rộng mười bảy mét, chín cung vòm kéo dài hơn ba trăm năm mươi mét, và thạch nhũ với màu sắc huyền ảo mà bất kỳ ai bước vào cũng phải nín thở.
Hôm nay cả nhà sẽ leo lên đó. Đường đi có hơn hai trăm mét leo dốc qua rừng và đá tảng. Không quá dài, nhưng cần thể lực và giày đế bám. Hãy coi đây là phần mở đầu của trải nghiệm, không chỉ là đường đi lại.
Khi cả nhà bắt đầu leo, hãy nhìn xuống phía dưới. Mái nhà sàn người Thái trong thung lũng, con suối Nậm Nứa uốn lượn, núi non trập trùng theo từng tầng lớp phía xa. Đây là cảnh quan Tây Bắc nguyên sơ ít bị tác động bởi du lịch đại trà. Không có hàng nước dọc đường, không có nhà hàng gần hang, không có đám đông chờ sẵn. Chỉ có rừng và đá và bầu trời.
Người Thái ở đây nhìn khung cảnh này mỗi ngày và họ gọi nơi có cái hang kia là "hang của nhiều tiên nữ". Không phải ngẫu nhiên.
Đến khi cả nhà đứng trước cửa hang, cảm giác đầu tiên sẽ là bất ngờ về kích thước. Cửa hang này cao mười hai mét và rộng mười bảy mét. Để hình dung, đó là chiều cao của một tòa nhà bốn tầng và chiều rộng của một đường phố hai làn xe. Toàn bộ khoảng không gian đó là cửa vào tự nhiên của hang, được đá vôi tạo ra qua hàng triệu năm.
Ngay tại cửa hang bên phải có một khối đá nhô ra, hình dáng trông như đầu một con voi. Người Thái địa phương xem đây là vật canh giữ cửa hang.
Bước qua cửa vào trong, cả nhà sẽ cảm nhận ngay sự thay đổi. Nhiệt độ giảm xuống đáng kể. Bên ngoài có thể ba mươi mấy độ, bên trong mát như máy lạnh thiên nhiên. Và ánh sáng thay đổi từ chói chang nắng vào tối âm u. Đây là lúc cần bật đèn pin.
Hang Pa Thơm có chín cung vòm liên tiếp, mỗi cung có kích thước và hình dạng khác nhau. Tổng chiều dài hơn ba trăm năm mươi mét. Đây là hang karst được hình thành khi nước ngầm qua hàng triệu năm hòa tan và mang đi từng phần đá vôi, để lại không gian rỗng bên trong núi. Sau đó, khi nước không còn chảy qua, khoáng chất trong nước bắt đầu tích tụ lại, từng giọt từng giọt, tạo nên các nhũ đá rủ xuống và măng đá mọc lên.
Thạch nhũ ở Pa Thơm có nhiều màu sắc khác nhau tùy thành phần khoáng chất. Màu trắng là canxi tinh khiết. Màu nâu vàng có sắt. Màu xanh nhạt có đồng. Khi chiếu đèn pin vào góc khác nhau, màu sắc và hình dạng thay đổi hoàn toàn.
Bộ Văn hóa đã công nhận đây là di tích quốc gia từ năm hai nghìn không trăm lẻ chín. Nhưng hang vẫn chưa được đầu tư hạ tầng du lịch. Vào ngày thường, bên trong tối hoàn toàn, chỉ có ánh đèn pin của chính mình. Dịp lễ Tết mới có điện. Đó là lý do cả nhà cần mang đèn pin theo.
Nhưng chính sự chưa chỉnh sửa đó lại là điều khiến Pa Thơm trở nên quý giá. Không có đèn màu sặc sỡ như ở các hang du lịch lớn. Không có đường bê tông che khuất mặt đất hang. Chỉ có thạch nhũ nguyên vẹn và bóng tối tự nhiên. Mỗi hình thù ở đây còn y như hàng triệu năm trước khi con người lần đầu bước vào.
Pa Thơm cách trung tâm thành phố Điện Biên Phủ khoảng ba mươi cây số về phía tây. Không có tour du lịch đại trà đến đây, không có xe buýt, không có hướng dẫn viên thường trực. Điều đó có nghĩa là hôm nay cả nhà đang ở một nơi mà đại đa số du khách đến Điện Biên chưa từng đặt chân. Hang Thẩm Nang Lai, hang của nhiều tiên nữ, vẫn còn là bí mật của vùng đất này.