Hệ thống hang động Tú Làn
Chiếc thang dài mười lăm mét thả xuống lòng hang Hùng Tôn. Bên dưới chỉ có bóng tối. Ánh đèn đội đầu của người đi trước rọi lên vách đá, còn sợi dây an toàn giữ chắc lấy người đang leo. Từng bậc một, đoàn người xuống sâu dần vào lòng núi. Trong hang có một điều lạ: dấu vết hóa thạch của những sinh vật biển, nằm giữa núi rừng.
Sinh vật biển, ở giữa núi đá vôi? Câu hỏi ấy xin để dành đến chân thang. Bây giờ, hãy quay về buổi sáng, lúc con đường mới bắt đầu.
Từ Phong Nha, xe chạy khoảng bảy mươi cây số về phía tây bắc, theo đường Hồ Chí Minh. Nơi xe dừng lại là làng Tân Hóa, cách Đồng Hới chừng một trăm mười hai cây số. Ngày trước, vùng này là xã Tân Hóa, huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình. Sau lần sắp xếp hành chính, nay vùng đất ấy thuộc tỉnh Quảng Trị.
Tân Hóa là một làng quê nhỏ, từng chịu nhiều trận lũ nặng nề. Vậy mà năm hai nghìn không trăm hai mươi ba, Tổ chức Du lịch Thế giới của Liên Hợp Quốc đã vinh danh Tân Hóa là một trong những Làng Du lịch Tốt nhất thế giới. Làng được chọn vì văn hóa và thiên nhiên phong phú của vùng, và vì cam kết làm du lịch bền vững. Người dân trong làng đã tìm đến nghề đón khách như một con đường thoát nghèo lâu dài.
Gắn liền với làng là Tú Làn. Đó không phải một cái hang, mà là cả một thế giới giữa núi đá vôi: hơn hai mươi hang, tám thung lũng, những dòng sông chảy ngầm trong lòng đất, trải rộng trên hơn sáu trăm năm mươi héc ta. Hệ hang này đứng riêng, nằm ngoài Vườn quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng.
Người Tân Hóa đã biết một số hang ở đây từ rất lâu. Năm một nghìn chín trăm chín mươi hai, đoàn thám hiểm hang động Anh Việt lần đầu đến khảo sát hệ thống. Rồi năm hai nghìn lẻ chín, một người trong vùng là ông Đinh Hồng Nhâm, trong lúc đi rừng và đánh cá gần cửa hang, đã tìm thấy thêm hang Tú Làn và hang Tố Mộ. Từ năm hai nghìn không trăm mười, các nhà thám hiểm quay lại khảo sát sâu hơn. Và hang vẫn lần lượt hiện ra. Năm hai nghìn không trăm mười lăm, người ta tìm thấy hang Tiên số hai, dài hơn hai cây số rưỡi.
Không ai được tự ý bước vào những hang này. Chỉ có một đơn vị duy nhất được phép đưa khách vào hệ thống Tú Làn, và đoàn nào cũng có người dẫn đường đi cùng.
Con đường một ngày được xếp vào loại dễ, mà cũng chẳng ngắn. Có chín cây số đi bộ đường rừng, tám trăm mét đi trong hang, một chiếc thang mười lăm mét và chừng một trăm năm mươi mét bơi qua sông ngầm. Gia đình có con nhỏ thì đi một chặng nhẹ hơn, sáu cây số đường bộ và ba trăm mét trong hang. Ai muốn đi xa hơn thì có những chuyến dài từ ba đến năm ngày, cắm trại giữa rừng và băng qua những thung lũng sâu hơn.
Buổi sáng ấy, sau khi nhận đồ, đoàn bắt đầu đi bộ. Con đường dẫn qua những ruộng ngô, ruộng lạc của làng Tân Hóa, rồi băng qua sông Rào Nan. Hai bên là thung lũng đá vôi và rừng nguyên sinh. Cảnh ấy, ngồi trên xe sẽ không bao giờ thấy được.
Hang đầu tiên là hang Chuột. Đây là một hang khô. Vòm hang cao, thạch nhũ rủ xuống, và cửa hang có hình một trái tim. Ở Tú Làn, các hang nằm thành nhiều tầng. Hang ở trên cao thường là hang khô, nhiều thạch nhũ và những khối đá canxit dễ nhìn thấy. Hang ở thấp hơn là hang nước, có sông ngầm, có thác nhỏ, hoặc có hồ nước ngay ở cửa hang. Đi một ngày là gặp cả hai kiểu, và hiểu vì sao chúng cùng nằm trong một hệ thống. Hang Chuột là chỗ hợp để hỏi nhau hang khô khác hang nước ra sao, vì ngay sau đó là một hang nước.
Rời hang Chuột, đoàn vượt con dốc mà người ta gọi là đồi Baby, đi qua thung lũng Hùng Tôn và tới cửa hang Hùng Tôn. Đây chính là chiếc thang mười lăm mét lúc đầu. Xuống tới chân thang, câu hỏi kia đã có lời đáp. Những hóa thạch sinh vật biển trong hang Hùng Tôn cho thấy đá vôi ở đây vốn là lớp trầm tích dưới đáy một vùng biển cổ. Về sau, lớp đá ấy được nâng lên. Rồi nước, qua hàng triệu năm, cứ mài mòn dần, khoét thành hang.
Tiếp đến là đoạn sông ngầm. Mặc áo phao. Bật đèn đội đầu. Người nọ theo sát người kia, bơi qua dòng nước trong bóng tối, chừng một trăm năm mươi mét. Phía trước, cửa hang bên kia hiện ra, mở về phía thung lũng Tố Mộ.
Từ bóng tối, đoàn bước ra ánh sáng, giữa một thung lũng xanh. Một khoảnh khắc thật khó quên.
Ở Tố Mộ, đoàn nghỉ trưa. Ai muốn thì bơi ở hồ nước xanh hay dòng suối. Sau đó, mọi người đi bộ trở về làng Tân Hóa, tắm rửa, và tối thì xe đưa về Phong Nha.
Nếu có ngày cả nhà bước xuống chiếc thang mười lăm mét trong hang Hùng Tôn, hãy nhớ rằng mình đang đi vào lòng một đáy biển xưa, đã thành núi, rồi thành hang. Và khi bơi ra khỏi bóng tối ở cửa hang bên kia, ánh nắng của thung lũng Tố Mộ sẽ đón cả nhà, giữa núi đá vôi, sông ngầm và rừng nguyên sinh vẫn còn hoang sơ.