Đèo Ngang
Có một đoạn đường mà người ta không chỉ vượt qua mà còn muốn dừng lại để nhìn. Đèo Ngang không nổi tiếng vì hiểm trở hay dài nhất, mà vì nó là nơi giao nhau của núi, biển, lịch sử và thi ca.
Đèo Ngang nằm trên dãy Hoành Sơn, một mạch núi của dãy Trường Sơn chạy ngang ra biển. Theo Cổng thông tin du lịch Quảng Bình, đây là ranh giới địa lý lịch sử giữa Hà Tĩnh và Quảng Bình cũ. Phần phía nam đèo, trước đây thuộc xã Quảng Đông, huyện Quảng Trạch, nay thuộc xã Phú Trạch, tỉnh Quảng Trị sau sắp xếp đơn vị hành chính. Sở Du lịch Quảng Bình mô tả đoạn đèo trên Quốc lộ 1A dài khoảng sáu phẩy năm kilômét, quanh co theo triền núi từ phía Quảng Đông cũ lên đỉnh rồi đổ xuống phía Kỳ Nam, Hà Tĩnh.
Ngày nay đã có hầm đường bộ nên con đèo không còn là trục giao thông chính. Đó lại là điều tốt cho du lịch: đường đèo cũ trở thành tuyến ngắm cảnh, nơi cả nhà có thể đi chậm lại và cảm nhận thế núi lao ra biển của dãy Hoành Sơn.
Trên đỉnh đèo là Hoành Sơn Quan, cửa ải được xây dưới thời vua Minh Mạng thứ mười bốn, tức năm một nghìn tám trăm ba mươi ba. Nhiều nguồn cùng xác nhận niên đại này, trong đó có Cổng thông tin du lịch Quảng Bình, Sở Du lịch Quảng Bình và bài nghiên cứu của Bảo tàng Hà Tĩnh trích từ Đại Nam thực lục. Theo Sở Du lịch Quảng Bình, cửa Hoành Sơn cao hơn bốn mét, có dấu tường lũy bằng đá chạy theo hai hướng. Bảo tàng Hà Tĩnh cho biết công trình được xây để kiểm soát việc qua lại trên núi Hoành Sơn, với tường đá, trại lính và binh lính từ cả Quảng Bình và Hà Tĩnh cùng tham gia xây dựng.
Khi đứng trước Hoành Sơn Quan, cả nhà không chỉ nhìn một cổng đá cổ. Đây là dấu tích của một cửa kiểm soát trên đường thiên lý Bắc Nam xưa, nơi mà suốt nhiều thế kỷ, người đi từ Bắc vào Nam và từ Nam ra Bắc đều phải qua.
Có một chi tiết thú vị: Hoành Sơn Quan nằm đúng ranh giới, nên cả Quảng Bình lẫn Hà Tĩnh đều từng xếp hạng di tích cấp tỉnh cho cùng một cái cổng. Đây là di sản chung của cả vùng Hoành Sơn, gắn với lịch sử của cả nước.
Đèo Ngang còn là địa danh của thi ca. Bài thơ Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan đã khiến nhiều thế hệ nhớ mãi hình ảnh trời, non, nước và nỗi hoài hương trên đường thiên lý. Đứng ở đây mà đọc thầm vài câu thơ ấy, cả nhà sẽ thấy cảnh vật và ngôn từ hòa vào nhau theo một cách rất lạ.
Từ đỉnh đèo, nhìn về phía Quảng Bình cũ có thể thấy đảo Yến, Hòn La; nhìn về phía Hà Tĩnh là vùng ghềnh đá và bãi cát phía kia. Và chỉ cách đó khoảng bốn kilômét về phía nam là Vũng Chùa, nơi an nghỉ của Đại tướng Võ Nguyên Giáp giữa sóng biển và rừng núi.
Dưới chân đèo còn có đền thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một điểm tâm linh được Sở Du lịch Quảng Bình nhắc đến như phần không thể tách rời của cụm Đèo Ngang.
Đèo Ngang không cần phóng đại. Chỉ cần đứng đó, ngắm núi lao ra biển, lắng nghe gió từ hai phía Bắc Nam dồn về đỉnh đèo, và nhớ rằng cái cổng đá nhỏ này đã chứng kiến bước chân của bao nhiêu thế hệ người Việt đi qua, suốt hàng mấy trăm năm.