Địa đạo Vịnh Mốc
Có những công trình được xây không phải để kỷ niệm, mà để sống sót. Địa đạo Vịnh Mốc là một công trình như vậy. Và vì nó được làm để sống sót, nên câu chuyện bên trong nó không phải chỉ là chuyện chiến tranh, mà còn là chuyện về con người.
Địa đạo Vịnh Mốc thuộc thôn Vịnh Mốc, xã Kim Thạch, huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị, cách thành phố Đông Hà khoảng ba mươi tám kilômét. Nơi này được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt trong cụm "Địa đạo Vịnh Mốc và hệ thống làng hầm Vĩnh Linh" theo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ năm hai nghìn không trăm mười bốn.
Tên Vịnh Mốc không phải ngẫu nhiên. Nguồn của IPA Quảng Trị giải thích: Vịnh là tên liên quan đến vùng biển được tạo bởi hai mũi đất là mũi Lay và mũi Si. Còn Mốc gắn với cột mốc phân định ranh giới giữa hai thôn Vĩnh Ân và Thừa Luật. Đây là một làng chài ven biển Vĩnh Linh, nằm trong vùng tuyến lửa trong thời kỳ kháng chiến.
Theo Ban Quản lý Di tích, hệ thống đường hầm có chiều dài một nghìn không sáu mươi phẩy hai mươi lăm mét, chưa tính các ngách và căn hộ. Đường hầm chia ba tầng: tầng một sâu từ tám đến mười mét, tầng hai từ mười hai đến mười lăm mét, tầng ba từ hai mươi đến hai mươi ba mét. Chiều cao đường hầm khoảng từ một phẩy bảy đến một phẩy tám mét. Có mười ba cửa ra vào, trong đó sáu cửa thông lên đồi và bảy cửa thông ra phía biển.
Những con số ấy ấn tượng về mặt kỹ thuật. Nhưng điều làm Vịnh Mốc trở nên đặc biệt không phải là kích thước. Mà là cách người dân biến một công trình trú ẩn thành một nơi để sống.
Dọc hai bên đường hầm có các ngách nhỏ, đủ chỗ cho hai đến bốn người sinh hoạt. Trong lòng địa đạo còn có hội trường sức chứa khoảng năm mươi đến sáu mươi người dùng cho hội họp, xem phim và văn nghệ. Có bảng tin, nhà hộ sinh, ba giếng nước, trạm xá, bếp Hoàng Cầm và nhà vệ sinh. Tất cả những thứ cần thiết cho một cộng đồng sinh hoạt bình thường, đặt vào lòng đất.
Và con số xúc động nhất là mười bảy em bé. Trong những năm chiến tranh ác liệt, mười bảy trẻ em đã chào đời trong địa đạo này. Mười bảy sinh linh bắt đầu cuộc đời dưới lòng đất, trong ánh đèn yếu ớt và tiếng bom vọng xuống từ trên cao. Đó không phải chuyện bi thảm. Đó là chuyện về sự sống vẫn tiếp diễn ngay cả khi mọi thứ muốn ngăn nó lại.
Ở phòng trưng bày có dòng chữ "Tồn tại hay không tồn tại" được Cơ sở dữ liệu ngành Du lịch ghi là điểm gây ấn tượng mạnh với khách tham quan. Với người dân Vịnh Mốc thời chiến, câu hỏi ấy là câu hỏi rất thật, không phải triết học xa vời.
Địa đạo cũng có vai trò quan trọng trong việc chi viện cho đảo Cồn Cỏ. Vị trí ven biển của Vịnh Mốc với các cửa hầm thông ra hướng biển tạo điều kiện tập kết và vận chuyển lương thực, vũ khí đến đảo, theo nguồn của Ban Quản lý và IPA Quảng Trị.
Vịnh Mốc không phải một công trình quân sự lạnh lẽo. Nó là ký ức sống của một cộng đồng đã tìm cách duy trì sự sống trong điều kiện tưởng như không thể. Những đứa trẻ sinh ra trong lòng đất ấy giờ đã trưởng thành, và câu chuyện của họ vẫn còn vang vọng trong từng ngách hầm.