Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng
Cả nhà đang đứng trong một nơi mà mỗi tảng đá xung quanh có thể đã ở đó từ bốn trăm triệu năm trước. Không phải bốn trăm năm. Không phải bốn nghìn năm. Bốn trăm triệu năm.
Đó là điểm khởi đầu để hiểu Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng.
Theo Ban quản lý Vườn quốc gia và UNESCO, hệ đá vôi ở đây bắt đầu hình thành từ khoảng bốn trăm đến bốn trăm năm mươi triệu năm trước, thuộc kỷ Cổ sinh. Khi đó loài khủng long chưa xuất hiện. Đây được xem là một trong những hệ karst quy mô lớn cổ nhất châu Á. Và trong bốn trăm triệu năm đó, nước, thời gian và vận động kiến tạo đã đục khoét, mài mòn, tạo ra hơn hai trăm hai mươi cây số đường hầm hang và sông ngầm mà con người đã đo được tính đến nay. Hai trăm hai mươi cây số dưới lòng đất.
Vườn quốc gia được thành lập năm hai nghìn không trăm lẻ một, diện tích ban đầu hơn tám mươi lăm nghìn héc-ta. Năm hai nghìn lẻ ba, UNESCO ghi danh khu vực này là Di sản thiên nhiên thế giới vì giá trị địa chất và địa mạo. Năm hai nghìn không trăm mười ba, diện tích được điều chỉnh lên hơn một trăm hai mươi ba nghìn héc-ta. Năm hai nghìn không trăm mười lăm, UNESCO mở rộng tiêu chí ghi danh thêm vì giá trị sinh thái và đa dạng sinh học. Và năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, UNESCO chính thức ghi nhận di sản xuyên biên giới, kết nối Phong Nha-Kẻ Bàng với Vườn quốc gia Hin Nam No của Lào. Hai nước, một di sản, hai trăm mười bảy nghìn héc-ta được bảo vệ chung.
Về sinh thái, theo dữ liệu của Ban quản lý, Vườn quốc gia ghi nhận gần một nghìn bốn trăm loài động vật và gần ba nghìn loài thực vật bậc cao có mạch. Khu vực là sinh cảnh của mười loài linh trưởng, trong đó có Voọc Hà Tĩnh, Chà vá chân nâu và Vượn đen má trắng, những loài quý hiếm đặc trưng của dãy Trường Sơn.
Trong lòng khối đá khổng lồ đó, Động Phong Nha ẩn một đoạn sông ngầm chảy sâu vào núi. Người ta đến đây bằng thuyền trên sông Son, rồi chèo vào bóng tối, nghe tiếng nước nhỏ giọt từ vòm đá phía trên. Nhũ đá rủ xuống như màn, như rèm, như những hình thù không có tên trong ngôn ngữ của người sống trên mặt đất.
Động Thiên Đường dài hơn ba mươi mốt cây số, một trong những hang khô dài nhất châu Á. Bên trong, nhiệt độ giữ ổn định ở khoảng hai mươi độ quanh năm. Giữa mùa hè nóng bức bên ngoài, đặt chân vào cửa hang là bước vào một thế giới khác hẳn về thời tiết, về ánh sáng, về âm thanh.
Nhưng có lẽ câu chuyện khiến cả nhà dừng lại lâu nhất lại không phải là về địa chất. Hang Bi Ký, nằm sâu trong tuyến Động Phong Nha, là nơi người Chăm Pa từng khắc chữ lên vách đá. Theo Ban quản lý Vườn quốc gia, đây có thể là thánh đường của họ từ cuối thế kỷ thứ chín đến thế kỷ thứ mười một. Ngoài ký tự chữ Phạn, còn có mảnh gốm, chum cổ, và dấu tích thời kháng chiến chống Mỹ. Một cái hang mà trong đó, nhiều tầng lịch sử chồng lên nhau, mỗi tầng cách nhau hàng trăm năm.
Bên ngoài các hang, rừng nguyên sinh vẫn còn đó. Một nghìn ba trăm chín mươi bốn loài động vật. Gần ba nghìn loài thực vật. Những đàn Voọc Hà Tĩnh và Vượn đen má trắng sống ở những tán rừng ít dấu chân người nhất của dãy Trường Sơn.
Và bên dưới tất cả những thứ đó là hơn hai trăm hai mươi cây số đường hầm và sông ngầm đã được đo đạc, trong một khối karst hình thành từ bốn trăm triệu năm trước. Phần lớn trong số đó vẫn chưa có tên, chưa có ánh đèn, chưa có dấu chân người. Chúng chỉ đang nằm đó, trong bóng tối hoàn toàn, chờ đợi.