Hồ thủy điện Sơn La
Một chiếc thuyền nhỏ trôi giữa mặt nước rộng mênh mông, xung quanh là núi. Không có bờ biển, không có sóng mặn, không có mùi nước biển, thế nhưng nhìn bốn phía đều là nước và núi, xa đến mức khó xác định đường biên.
Đây là hồ thủy điện Sơn La. Người địa phương hay gọi là Biển hồ Tây Bắc, tên du lịch dân gian, không phải tên hành chính, nhưng nó mô tả đúng cảm giác khi đứng giữa hồ này. Hồ rộng hai trăm hai mươi bốn ki-lô-mét vuông, dài hơn một trăm hai mươi ki-lô-mét, chứa hơn chín tỷ mét khối nước. Giữ nước là con đập bê tông cao một trăm ba mươi tám mét, dài hơn chín trăm sáu mươi mét. Bên con đập là nhà máy thủy điện Sơn La, khởi công năm hai nghìn không trăm linh năm, khánh thành năm hai nghìn mười hai, sớm hơn kế hoạch ba năm. Lúc ấy, đây là nhà máy thủy điện lớn nhất Việt Nam và Đông Nam Á. Sáu tổ máy mỗi năm làm ra trung bình hơn mười tỷ ki-lô-oát giờ điện.
Nhưng trước khi nói về cái đẹp, mình cần kể cho cả nhà nghe về điều đã xảy ra để hồ này tồn tại.
Để tích nước hồ, hơn chín mươi ba nghìn người từ ba tỉnh Sơn La, Điện Biên và Lai Châu phải rời bỏ quê hương. Đây là một trong những cuộc di dân lớn nhất Việt Nam trong thời bình. Riêng tỉnh Sơn La, hơn năm mươi tám nghìn nhân khẩu từ một trăm sáu mươi chín bản thuộc ba huyện thời ấy là Quỳnh Nhai, Thuận Châu và Mường La phải chuyển đến các khu tái định cư mới. Chủ yếu là đồng bào dân tộc Thái.
Nhà cửa, ruộng vườn, đền thờ, nghĩa địa tổ tiên, tất cả đang nằm dưới mặt nước phía dưới thuyền của chúng ta. Trước khi tích nước, Viện Khảo cổ học Việt Nam đã khai quật khẩn cấp nhiều di chỉ để giữ lại những gì có thể giữ. Đền Linh Sơn Thủy Từ, ngôi đền thờ thần sông, thần núi của người Thái, có nguồn gốc từ trước thế kỷ mười bảy, đã được di dời và xây dựng lại trên ngọn đồi cao, khánh thành vào tháng Năm năm hai nghìn mười hai.
Ở đâu đó bên dưới con thuyền là những bản làng cũ của vùng Quỳnh Nhai. Mặt nước càng yên ả, càng khiến mình nhớ tới những gì đang ở dưới kia.
Mình không kể điều này để làm buồn chuyến đi. Mình kể vì hiểu đầy đủ cái đẹp của hồ này nghĩa là hiểu cả câu chuyện tạo ra nó.
Bây giờ nhìn về phía trước, cây cầu lớn kia là cầu Pá Uôn. Cả nhà đang nhìn lên từ mặt nước, nên cảm nhận rõ hơn bất kỳ góc nhìn nào khác. Cầu dài một nghìn bốn trăm mười tám mét, và cái trụ cao nhất của nó đạt gần chín mươi chín mét, tương đương một tòa nhà ba mươi tầng. Đó là cây cầu có trụ cao nhất Việt Nam, được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam xác nhận. Cầu bắc qua hồ sông Đà trên Quốc lộ hai trăm bảy mươi chín, nối Sơn La với Lai Châu và Điện Biên.
Phía thượng nguồn, cách cầu hơn mười ki-lô-mét, là Đảo Trái Tim. Tên gọi này là tên du lịch địa phương đặt cho một ngọn đồi, khi hồ tích nước, phần thân đồi bị ngập, chỉ còn đỉnh nhô lên với hình dáng như trái tim nhìn từ trên cao. Diện tích đảo khoảng một phẩy ba héc-ta, xanh mát bóng cây.
Vịnh Uy Phong ở bản Khoang, xã Mường Giôn là một điểm dừng khác trên mặt hồ, có nhà hàng nổi và khu nuôi cá lồng. Đây là nơi du khách có thể ăn trưa với cá sông Đà tươi ngay lòng hồ, cá trắm, cá chép, cá leo, cá lăng đặc sản vùng nước này.
Nói đến cá, lòng hồ Sơn La còn là nơi nuôi cá tầm. Ít năm sau khi hồ tích nước, những lồng cá tầm đầu tiên đã được thả nuôi thử trên mặt hồ, rồi nghề nuôi cứ thế lớn dần lên. Cá tầm, một loài cá vốn là đặc sản của Nga và châu Âu, giờ đang bơi trong lòng hồ Tây Bắc này.
Một điểm nữa đáng ghé: quần thể đền Linh Sơn Thủy Từ và Đền Nàng Han trên ngọn đồi nhìn xuống hồ Quỳnh Nhai. Đền Linh Sơn Thủy Từ thờ thần sông, thần núi, câu chuyện về cuộc di dời và tái lập ngôi đền này gắn liền với câu chuyện của cả vùng: khi người dân phải rời quê, họ mang theo cả thần linh.
Đền Nàng Han thờ một nữ anh hùng trong truyền thuyết của đồng bào Thái, người đã giả trai để lãnh đạo dân bản chống giặc ngoại xâm. Đây là truyền thuyết dân gian, nhưng ngôi đền hiện hữu là thật và là trung tâm tín ngưỡng của cộng đồng.
Mặt hồ phẳng lặng này còn giữ bên dưới những trang ghi chép chưa viết xong về những người đã sống ở đây trước khi nước dâng.
Thuyền trôi, gió thổi qua mặt hồ rộng mênh mông, và đâu đó dưới kia, những mái nhà và thửa ruộng cũ đang nằm im trong bóng nước xanh. Cả nhà ngồi yên mà nghe, mặt hồ này sâu không chỉ về mét nước, mà sâu cả về ký ức.