Hồ thủy điện Sơn La
Cả nhà đang ngồi trên một chiếc thuyền, giữa mặt nước rộng mênh mông, xung quanh là núi. Không có bờ biển, không có sóng mặn, không có mùi nước biển, thế nhưng nhìn bốn phía đều là nước và núi, xa đến mức khó xác định đường biên.
Đây là hồ thủy điện Sơn La. Người địa phương hay gọi là Biển hồ Tây Bắc, tên du lịch dân gian, không phải tên hành chính, nhưng nó mô tả đúng cảm giác khi đứng giữa hồ này. Hồ rộng hơn hai trăm hai mươi bốn ki-lô-mét vuông, dài hơn một trăm hai mươi ki-lô-mét, chứa hơn chín tỷ mét khối nước.
Nhưng trước khi nói về cái đẹp, mình cần kể cho cả nhà nghe về điều đã xảy ra để hồ này tồn tại.
Để tích nước hồ, hơn chín mươi ba nghìn người từ ba tỉnh Sơn La, Điện Biên và Lai Châu phải rời bỏ quê hương. Đây là một trong những cuộc di dân lớn nhất Việt Nam trong thời bình. Riêng tỉnh Sơn La, hơn năm mươi tám nghìn nhân khẩu từ một trăm sáu mươi chín bản thuộc ba huyện Quỳnh Nhai, Thuận Châu và Mường La phải chuyển đến bảy mươi khu tái định cư. Chủ yếu là đồng bào dân tộc Thái.
Nhà cửa, ruộng vườn, đền thờ, nghĩa địa tổ tiên, tất cả đang nằm dưới mặt nước phía dưới thuyền của chúng ta. Trước khi tích nước, Viện Khảo cổ học Việt Nam đã khai quật khẩn cấp nhiều di chỉ để giữ lại những gì có thể giữ. Đền Linh Sơn Thủy Từ, ngôi đền thờ thần sông, thần núi của người Thái, có nguồn gốc từ trước thế kỷ mười bảy, đã được di dời và xây dựng lại trên ngọn đồi cao, khánh thành vào tháng Năm năm hai nghìn mười hai.
Cột mốc cả nhà thấy nhô lên khỏi mặt nước kia là cột mốc địa giới hành chính của huyện Quỳnh Nhai cũ. Đó là phần còn lại duy nhất nằm trên mặt nước, nhắc nhở về những gì đang ở dưới kia.
Mình không kể điều này để làm buồn chuyến đi. Mình kể vì hiểu đầy đủ cái đẹp của hồ này nghĩa là hiểu cả câu chuyện tạo ra nó.
Bây giờ nhìn về phía trước, cây cầu lớn kia là cầu Pá Uôn. Cả nhà đang nhìn lên từ mặt nước, nên cảm nhận rõ hơn bất kỳ góc nhìn nào khác. Cầu dài một nghìn bốn trăm mười tám mét, và cái trụ cao nhất của nó đạt gần chín mươi chín mét, tương đương một tòa nhà ba mươi tầng. Đó là cây cầu có trụ cao nhất Việt Nam, được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam xác nhận. Cầu bắc qua hồ sông Đà trên Quốc lộ hai trăm bảy mươi chín, nối Sơn La với Lai Châu và Điện Biên.
Phía thượng nguồn, cách cầu hơn mười ki-lô-mét, là Đảo Trái Tim. Tên gọi này là tên du lịch địa phương đặt cho một ngọn đồi, khi hồ tích nước, phần thân đồi bị ngập, chỉ còn đỉnh nhô lên với hình dáng như trái tim nhìn từ trên cao. Diện tích đảo khoảng một phẩy ba héc-ta, có cây xanh, xích đu, nhiều điểm chụp ảnh. Đây là điểm thu hút hơn bốn trăm nghìn lượt khách mỗi năm theo số liệu từ Sở Thông tin Đối ngoại tỉnh Sơn La.
Vịnh Uy Phong ở bản Khoang, xã Pá Ma Pha Khinh là một điểm nổi trên mặt hồ khác, có nhà hàng nổi, sân bóng chuyền hơi dưới nước, khu nuôi cá lồng. Đây là nơi cả nhà có thể ăn trưa với cá sông Đà tươi ngay lòng hồ, cá trắm, cá chép, cá leo, cá lăng đặc sản vùng nước này.
Nói đến cá, cả nhà có biết lòng hồ Sơn La còn là nơi nuôi cá tầm Siberia không? Công ty Cá Tầm Việt Nam bắt đầu thử nghiệm từ năm hai nghìn mười một, mở rộng thương mại từ năm hai nghìn mười bốn với hơn một trăm năm mươi lồng nuôi, hơn một trăm bốn mươi nghìn cá thể. Nước sông Đà lạnh và sạch ở độ cao này tạo điều kiện lý tưởng để cá tầm sinh trưởng, một loài cá vốn là đặc sản của Nga và châu Âu, giờ đang bơi trong lòng hồ Tây Bắc này.
Một điểm nữa đáng ghé: quần thể đền Linh Sơn Thủy Từ và Đền Nàng Han trên ngọn đồi nhìn xuống hồ Quỳnh Nhai. Đền Linh Sơn Thủy Từ thờ thần sông, thần núi, câu chuyện về cuộc di dời và tái lập ngôi đền này gắn liền với câu chuyện của cả vùng: khi người dân phải rời quê, họ mang theo cả thần linh.
Đền Nàng Han thờ một nữ anh hùng trong truyền thuyết của đồng bào Thái, người đã giả trai để lãnh đạo dân bản chống giặc ngoại xâm. Đây là truyền thuyết dân gian, nhưng ngôi đền hiện hữu là thật và là trung tâm tín ngưỡng của cộng đồng.
Mặt hồ phẳng lặng này chứa rất nhiều thứ bên dưới: kỹ thuật điện lực, lịch sử di dân, văn hóa tâm linh, sinh thái thủy sản, và những ghi chép chưa viết xong về những người đã sống ở đây trước khi nước dâng.
Thuyền trôi, gió thổi qua mặt hồ rộng mênh mông, và đâu đó dưới kia, nguyên một huyện đang nằm im trong bóng nước xanh. Cả nhà ngồi yên mà nghe, đây là một trong những mặt hồ sâu nhất không chỉ về mét nước, mà về ký ức.