Hồ Trị An
Đây là một hồ có nhiều câu chuyện. Câu chuyện về điện. Câu chuyện về di dân. Câu chuyện về sinh thái. Và câu chuyện về cách một công trình thủy điện có thể trở thành điểm tham quan cuối tuần của hàng triệu người.
Hồ Trị An nằm trên thượng nguồn sông Đồng Nai, thuộc địa giới các địa phương của tỉnh Đồng Nai. Hồ rộng trên ba mươi hai nghìn héc-ta. Khi nhìn ra mặt nước, cả nhà không thể thấy hết được hồ. Bảy mươi sáu hòn đảo lớn nhỏ nhô lên từ mặt nước, tạo ra một cảnh quan hồ - đảo không giống bất kỳ đồng bằng nào xung quanh.
Nhưng để hiểu Hồ Trị An, cần biết nó hình thành như thế nào.
Năm một nghìn chín trăm tám mươi hai, công trình Thủy điện Trị An bắt đầu được xây dựng. Đây là thành quả hợp tác Việt - Xô, một dự án lớn trong bối cảnh Việt Nam sau chiến tranh đang cần điện cho phát triển kinh tế. Năm một nghìn chín trăm tám mươi bảy, hồ chứa hoàn thành và nước bắt đầu dâng lên. Những cánh rừng, những khu đất, những bản làng ven sông phải nhường chỗ cho hồ nước rộng lớn này. Việc hình thành hồ gắn với quá trình di dân của nhiều hộ gia đình.
Nhà máy Thủy điện Trị An được thành lập ngày hai tháng mười hai năm một nghìn chín trăm tám mươi bảy. Tổ máy đầu tiên vận hành chính thức ngày đầu tháng một năm một nghìn chín trăm tám mươi tám. Đến tháng chín năm một nghìn chín trăm tám mươi chín, cả bốn tổ máy hoạt động đầy đủ. Công suất thiết kế bốn trăm megawatt, sản lượng điện thiết kế trung bình một phẩy bảy sáu tỷ kilowatt giờ mỗi năm. Đó là nguồn điện đáng kể trong giai đoạn Việt Nam còn thiếu điện trầm trọng.
Vì vậy, khi nhìn ra hồ, cả nhà đang nhìn vào một công trình đa mục tiêu: phát điện, điều tiết nước, phát triển thủy sản, cung cấp nước sinh hoạt cho vùng hạ lưu. Và theo năm tháng, hồ còn trở thành điểm thoát ra khỏi thành phố của hàng triệu người mỗi cuối tuần.
Về sinh thái, hồ Trị An không chỉ là hồ chứa công trình. Theo nguồn của tỉnh Đồng Nai, vùng hồ Trị An cùng sông Đồng Nai tạo thành khu đất ngập nước ngọt bán nhân tạo, là một bộ phận của Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai và Khu dự trữ sinh quyển Đồng Nai. UNESCO ghi nhận khu vực này có đến hai trăm năm mươi chín loài chim, sáu mươi bốn loài bò sát, ba mươi ba loài lưỡng cư và chín mươi chín loài cá. Mặt hồ không chỉ là cảnh quan, nó là sinh cảnh đang sống.
Nếu hỏi vì sao Hồ Trị An đáng đến, câu trả lời không nằm ở một điểm tham quan cụ thể. Nó nằm ở khoảnh khắc đứng trên mạn thuyền, nhìn ra bảy mươi sáu hòn đảo nhô lên giữa mặt nước phẳng lặng, mà phía dưới kia là rừng cũ, bản làng cũ, và cả ký ức của những người đã nhường đất cho hồ. Buổi sáng sớm, sương còn chưa tan, tiếng chim từ rừng Đồng Nai vọng ra mặt hồ, và người ta chợt hiểu tại sao một công trình thủy điện lại có thể trở thành nơi mà cả nhà muốn quay lại mãi.