Vườn Quốc gia Cát Tiên
Có một ranh giới mà cả nhà sẽ cảm nhận được ngay khi vượt qua.
Đó là khoảnh khắc bước lên chiếc thuyền hoặc phà ở cổng Vườn quốc gia Cát Tiên. Phía sau là đường nhựa, xe cộ, tiếng động của người và máy. Phía trước, khi thuyền cập bờ bên kia, là không gian hoàn toàn khác. Tán cây cao. Im lặng khác hẳn. Và cảm giác rằng nơi này không thuộc về nhịp sống bình thường.
Vườn quốc gia Cát Tiên được thành lập ngày mười ba tháng một năm một nghìn chín trăm chín mươi hai, nhưng gốc rễ của nó còn xa hơn: năm một nghìn chín trăm bảy mươi tám, khu vực này được khoanh lại làm rừng cấm. Hơn bốn mươi lăm năm bảo vệ, đủ để những cây gỗ lớn vươn lên thành tán cao, đủ để các loài thú có nơi sống và kiếm ăn mà không bị làm phiền hằng đêm.
Diện tích Vườn gần bảy mươi mốt nghìn héc ta. Con số đó không dễ hình dung, nhưng khi đứng giữa Cát Tiên, ta có thể cảm nhận được ý nghĩa của nó. Không phải một vạt rừng nhỏ. Đây là một hệ sinh thái lớn, với nhiều kiểu rừng khác nhau: rừng lá rộng thường xanh, rừng thường xanh nửa rụng lá, rừng cây gỗ xen tre nứa, rừng tre nứa thuần loại, và các thảm thực vật ngập nước theo mùa.
Năm hai nghìn lẻ một, UNESCO công nhận khu vực này là Khu dự trữ sinh quyển thế giới. Năm hai nghìn lẻ mười hai, VQG Cát Tiên được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Những danh hiệu đó không đơn giản là nhãn hiệu gắn lên một điểm tham quan. Chúng là kết quả của nhiều thập kỷ bảo vệ và ghi nhận một thực tế: đây là một trong những vùng rừng tự nhiên quan trọng nhất còn lại ở miền Nam Việt Nam.
Bên trong Vườn, cả nhà có thể đi theo những tuyến khác nhau. Bảo tàng thiên nhiên và Trung tâm cứu hộ động vật là nơi tốt để hiểu về những loài đang được Vườn bảo vệ trước khi đi sâu vào rừng.
Tuyến cây Tung cổ thụ, cây Gõ và ghềnh Bến Cự dài khoảng ba kilômét, đi khoảng một giờ, phù hợp với nhóm muốn cảm nhận rừng mà không cần thể lực đặc biệt. Những cây gỗ lớn trên tuyến này giúp hình dung cấu trúc rừng Cát Tiên: tầng tán, tầng thấp, thảm thực vật, suối và các sinh cảnh nhỏ.
Tour xem thú đêm là trải nghiệm đặc biệt nhất. Khởi hành hằng đêm từ sáu rưỡi tối, đi xe mui trần khoảng mười hai kilômét cả đi và về, khoảng một giờ. Loài nào sẽ xuất hiện phụ thuộc vào mùa, thời tiết, may mắn và điều kiện tự nhiên hôm đó. Nai, nhím, thỏ, chồn là những loài thường gặp hơn. Bò tót có thể gặp, nhưng không ai đảm bảo. Đây không phải vườn thú. Đây là rừng thật, và rừng thật không theo lịch của chúng ta.
Cần nhắc thêm một điều quan trọng. Quần thể tê giác Java từng tồn tại ở Cát Tiên, nhưng cá thể cuối cùng được ghi nhận đã chết năm hai nghìn mười. Loài này đã tuyệt chủng cục bộ tại Việt Nam. Đây là một mất mát có thật, là bài học đau về những gì xảy ra khi bảo tồn đến quá muộn. Nhắc đến nó không phải để buồn, mà để hiểu vì sao những gì còn lại như Bàu Sấu và cá sấu nước ngọt lại quan trọng đến vậy.
Bàu Sấu là trái tim của câu chuyện bảo tồn tại Cát Tiên. Năm hai nghìn lẻ năm, Bàu Sấu được công nhận là khu Ramsar thứ hai của Việt Nam, tức vùng đất ngập nước có tầm quan trọng quốc tế. Đây là sinh cảnh đất ngập nước trong vùng lõi rừng mưa nhiệt đới, gắn với nỗ lực phục hồi cá sấu nước ngọt. Giai đoạn hai nghìn đến hai nghìn lẻ năm, sáu mươi cá thể được tái thả. Năm hai nghìn mười chín, ghi nhận gần ba trăm cá thể. Sau hơn hai mươi năm, số lượng vượt năm trăm.
Để vào Bàu Sấu, phải đi chín kilômét đường chính rồi tiếp tục đi bộ năm kilômét đường rừng. Với những ai đủ sức, trải nghiệm nhìn thấy mặt nước mở giữa lõi rừng, hiểu hành trình hai mươi năm bảo tồn cá sấu, là điều không dễ quên.
Khi rời Cát Tiên, rừng vẫn còn đó sau lưng. Đâu đó trong đêm, nai và nhím vẫn di chuyển trên những con đường mà chiếc xe mui trần vừa đi qua. Dưới mặt nước Bàu Sấu, những con cá sấu vẫn bơi trong im lặng, như chúng đã bơi từ trước khi con người biết đến nơi này.