Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai
Một không gian mà rừng, hồ và lịch sử không tách rời nhau.
Đó là cách ngắn gọn nhất để nói về Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai, một địa chỉ đặc biệt nằm trong vùng Đông Nam Bộ. Diện tích khu bảo tồn này hơn một trăm nghìn héc-ta, gồm khoảng sáu mươi tám nghìn héc-ta đất lâm nghiệp và hơn ba mươi hai nghìn héc-ta là mặt nước hồ Trị An.
Khu bảo tồn được thành lập năm hai nghìn lẻ ba và đổi tên thành Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai năm hai nghìn mười. Tên gọi kép ấy không phải ngẫu nhiên: đây là nơi mà thiên nhiên và lịch sử cách mạng đã gắn bó với nhau qua nhiều thập kỷ. Rừng Mã Đà từng là một phần của Chiến khu Đ. Hồ Trị An hình thành sau khi xây đập thủy điện vào thập niên tám mươi. Và trong tất cả những lớp đó, vẫn có một hệ sinh thái rừng tự nhiên đang được bảo vệ như là vùng lõi của Khu dự trữ sinh quyển thế giới Đồng Nai.
Khu dự trữ sinh quyển Đồng Nai được UNESCO công nhận năm hai nghìn mười một, và vùng lõi của nó chính là hai khu vực lớn: Vườn quốc gia Cát Tiên và Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai. Hai khu vực này liên thông với nhau tạo thành một vùng sinh thái rộng lớn, từ rừng núi đến sông hồ đất ngập nước.
Về đa dạng sinh học, theo điều tra năm hai nghìn mười hai, khu bảo tồn ghi nhận một nghìn tám trăm mười bảy loài động vật hoang dã. Số loài thực vật bậc cao lên đến một nghìn năm trăm năm mươi hai. Những con số ấy không tĩnh, chúng lớn lên theo từng mùa khảo sát, theo từng cánh rừng mà con người chưa kịp đặt chân đến.
Ngoài thiên nhiên, giá trị lịch sử - văn hóa là trụ cột thứ hai của khu bảo tồn. Hệ thống di tích Chiến khu Đ nằm trong khu vực này, gồm các điểm đã được xếp hạng di tích cấp quốc gia như Khu ủy miền Đông Nam Bộ, Địa đạo Suối Linh và Trung ương Cục miền Nam. Khu ủy miền Đông Nam Bộ giai đoạn một nghìn chín trăm sáu mươi mốt đến một nghìn chín trăm sáu mươi bảy được công nhận di tích cấp quốc gia năm một nghìn chín trăm chín mươi bảy.
Địa đạo Suối Linh là một trong những điểm ấn tượng nhất về mặt kỹ thuật quân sự. Hệ thống gồm giao thông hào dài hai trăm sáu mươi phẩy bảy mét, địa đạo liên hoàn dài ba trăm tám mươi ba phẩy năm mét, và mười hai miệng địa đạo. Đứng trước những đường hầm ấy, cả nhà sẽ tự hỏi: người ta đã đào trong bóng tối, trong tiếng bom, bằng đôi tay không như thế nào?
Nhà dài Chơ Ro là điểm tìm hiểu văn hóa tộc người Chơ Ro, với hình ảnh, tư liệu và hiện vật về phong tục, tập quán và tín ngưỡng. Đây là một lớp giá trị thứ ba mà Khu bảo tồn mang lại: sự có mặt của cộng đồng người Chơ Ro gắn với vùng đất này trước cả khi có khái niệm khu bảo tồn.
Cả nhà có thể tham quan theo nhiều hướng. Nếu muốn thiên nhiên, có các tuyến đi bộ trong rừng Mã Đà, hoặc đạp xe xuyên rừng với các tuyến từ hai mươi đến ba mươi sáu kilômét tùy sức khỏe. Tuyến dài nhất từ Khu ủy miền Đông đến Địa đạo Suối Linh đến Trạm kiểm lâm Cù Đinh là ba mươi sáu kilômét, có đoạn vượt suối và leo dốc, phù hợp với người thể lực tốt. Nếu muốn lịch sử, có tuyến đi thuyền trên hồ Trị An kết hợp với Khu ủy miền Đông. Nếu muốn tìm hiểu văn hóa, có tuyến Nhà dài Chơ Ro.
Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai không phải nơi chụp ảnh lưu niệm rồi về. Nó là nơi mà cả nhà có thể đạp xe xuyên rừng già, nghe tiếng nước suối chảy qua những tán cây hàng chục năm tuổi, rồi dừng lại bên miệng địa đạo và nhớ ra rằng mảnh đất mình đang đứng đã từng là chiến trường. Buổi chiều, khi thuyền lướt trên mặt hồ Trị An phẳng lặng, ánh nắng tà chiếu xuống vùng nước mênh mông ấy, cả nhà sẽ thấy thiên nhiên và lịch sử không hề tách rời nhau, mà đang cùng im lặng giữ gìn một điều gì đó rất lớn.