Khu di tích Phú Riềng Đỏ
Hàng nghìn người công nhân rủ nhau đi chúc Tết ông chủ đồn điền. Lời chúc thì có, nhưng trong tay họ còn cầm theo một bản yêu sách. Đó là sáng mồng Một Tết năm Canh Ngọ, tức ngày ba mươi tháng một năm một nghìn chín trăm ba mươi.
Nơi ấy là đồn điền cao su Phú Riềng của công ty Michelin bên Pháp. Hôm nay, vùng đất này nằm giữa rừng cao su bạt ngàn ở phía Bắc tỉnh Đồng Nai, với một cái tên lạ tai: Phú Riềng Đỏ. Đây là tên của một phong trào, một cuộc đấu tranh, gắn liền với chi bộ cộng sản đầu tiên của công nhân cao su, ra đời ngay trong lòng đồn điền thuộc địa.
Câu chuyện bắt đầu từ mấy năm trước. Đầu năm một nghìn chín trăm hai mươi bảy, đoàn công nhân đầu tiên, một trăm năm mươi người quê Hà Nam, vùng đất nay thuộc tỉnh Ninh Bình, đặt chân đến Phú Riềng. Sau họ là rất nhiều người khác từ miền Bắc, miền Trung, cùng đồng bào dân tộc thiểu số tại chỗ. Mỗi người ký một bản giao kèo ba năm, và dù có lý do chính đáng đến đâu cũng không được bỏ về.
Ngày làm việc kéo dài mười ba, mười bốn giờ. Cơm thiếu, lương thấp, đòn roi và tiền phạt đến thường xuyên. Đứng một mình, người công nhân gần như không có quyền phản kháng. Những lần vùng lên tự phát phần lớn đều thất bại.
Năm một nghìn chín trăm hai mươi tám, đồng chí Nguyễn Xuân Cừ được giao đến gây dựng phong trào ở đây. Ngày hai mươi tháng mười năm một nghìn chín trăm hai mươi chín, hơn hai nghìn công nhân đình công đòi tăng lương, đòi chấm dứt đánh đập, và chủ đồn điền phải nhận giải quyết.
Tám ngày sau, vào đêm hai mươi tám rạng sáng hai mươi chín tháng mười, trong khu rừng bên suối đá Làng Ba, sáu người họp bí mật. Chi bộ Đông Dương Cộng sản Đảng ở Phú Riềng ra đời, bí thư đầu tiên là đồng chí Nguyễn Xuân Cừ. Một trong sáu người là Phạm Văn Phu, sau này mang tên Trần Tử Bình. Ông phụ trách đội xích vệ, lực lượng vũ trang của chi bộ, gồm những thanh niên công nhân.
Rồi Tết đến. Bản yêu sách sáng mồng Một đòi chủ làm đúng hợp đồng lao động, cấm đánh đập, cấm cúp phạt lương vô lý, miễn sưu thuế. Họ còn đòi trả lương cho nữ công nhân nghỉ sinh con, mỗi ngày chỉ làm tám giờ, và bồi thường cho người bị tai nạn lao động. Họ báo trước: hết ba ngày Tết mà không được giải quyết, cả đồn điền sẽ bãi công.
Mồng Năm Tết, tức ngày ba tháng hai, là ngày phải trở lại làm việc. Sáng hôm ấy, hơn năm nghìn công nhân và người lao động từ mười làng không ra lô cao su. Họ tổng bãi công và bao vây khu nhà chủ sở. Cũng trong những ngày ấy, một công nhân tên Cảo ở Làng Chín bị tay sai của chủ đánh chết, khiến mọi người càng thêm đồng lòng.
Chủ đồn điền gọi lính. Viên quận trưởng quận Bà Rá dẫn hai mươi lăm lính khố đỏ đến đàn áp. Khoảng tám trăm công nhân cùng đội xích vệ áp đảo, khiến những người lính hoảng sợ bỏ chạy. Họ giữ lại năm người lính và thu bảy khẩu súng. Ngay sau đó, chính viên Thống đốc Nam Kỳ và viên Chánh mật thám Đông Dương dẫn ba trăm lính Pháp cùng năm trăm lính khố đỏ kéo lên Phú Riềng.
Cuộc đấu tranh kéo dài suốt tám ngày, từ ngày ba mươi tháng một đến ngày sáu tháng hai năm một nghìn chín trăm ba mươi. Người công nhân không chỉ đòi miếng ăn, đồng lương hay giờ làm, mà còn đòi được đối xử như con người. Cuối cùng, chủ đồn điền phải ký biên bản cam kết thực hiện yêu sách. Tin ấy làm rúng động cả Nam Kỳ, vang sang tận Paris, và tiếp sức cho công nhân ở Dầu Tiếng, Quản Lợi, Lộc Ninh.
Cái giá phải trả không nhỏ: hàng trăm công nhân bị bắt. Trần Tử Bình bị kết án, bị giam ở nhà tù Côn Đảo từ năm một nghìn chín trăm ba mươi mốt đến năm một nghìn chín trăm ba mươi sáu. Nhưng cái tên Phú Riềng Đỏ đã ở lại, như dấu mốc của một bước chuyển: những người thợ cao su không còn vùng lên lẻ loi, rời rạc, mà đã biết cùng nhau đấu tranh có tổ chức.
Ngày nay, khu di tích nằm trong vùng Nông trường cao su Tân Thành thuộc Công ty cổ phần Cao su Đồng Phú, tại xã Thuận Lợi, tỉnh Đồng Nai. Điểm trung tâm là Tượng đài Phú Riềng Đỏ cao mười mét, khắc lời thề của chi bộ năm xưa. Tượng đài được Công ty cao su Đồng Phú xây dựng năm một nghìn chín trăm tám mươi lăm. Ngày mười hai tháng hai năm một nghìn chín trăm chín mươi chín, nơi đây được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia.
Cách tượng đài khoảng bảy trăm mét là bia ghi dấu nơi diễn ra lễ kết nạp đảng viên đầu tiên của chi bộ. Gần đó là khu mộ phu, nhắc nhớ về những người lao động đã gửi lại cả cuộc đời trong đồn điền thuộc địa.
Hai bên đường vào là những hàng cao su, một số cây lớn có thể còn từ thời đồn điền cũ. Đứng ở đây, cả nhà sẽ hiểu vì sao rừng cao su từng là nơi họp bàn bí mật, kết nạp đảng viên, chuẩn bị cho một cuộc đấu tranh. Rừng vừa là nơi làm việc, vừa là bình phong.
Mỗi năm, nhiều đoàn học sinh, đoàn công đoàn ngành cao su và khách về nguồn tìm đến dâng hương. Khu di tích không hoành tráng. Nhưng khi biết hơn năm nghìn con người từng đứng lên ở đây vì phẩm giá, sự lặng yên của rừng cao su bỗng mang theo rất nhiều tiếng nói.
Chiều xuống, gió lùa qua những tán cao su, lá khô rơi lác đác trên lối đi. Đâu đó bên suối đá, sáu người từng ngồi lại giữa đêm khuya. Và rồi một sáng mồng Một Tết, hàng nghìn người đã đi chúc Tết ông chủ, với một bản yêu sách trong tay.