Khu di tích Phú Riềng Đỏ
Giữa một vùng cao su bạt ngàn ở phía Bắc tỉnh Đồng Nai hôm nay, còn lưu lại một địa chỉ lịch sử mang tên Phú Riềng Đỏ.
Đây không phải tên một ngọn núi hay một dòng sông. Đây là tên của một phong trào, một cuộc đấu tranh, và cũng là tên của một trong những chi bộ cộng sản đầu tiên ở miền Đông Nam Bộ được thành lập trong lòng vùng đồn điền cao su thuộc địa.
Để hiểu vì sao nơi này được gọi là "đỏ", cần nhìn vào bối cảnh của vùng đất này vào đầu thế kỷ hai mươi. Đồn điền cao su Phú Riềng khi đó thuộc sở hữu của người Pháp. Hàng nghìn công nhân cao su sống và làm việc trong điều kiện rất khắc nghiệt, bị ràng buộc bởi hợp đồng lao động khắt khe và các quy định của chủ đồn điền. Đây là môi trường mà nhiều sử liệu gọi là áp bức nặng nề, nơi người lao động gần như không có quyền phản kháng nếu không có tổ chức.
Tất cả bắt đầu thay đổi vào đêm hai mươi tám rạng hai mươi chín tháng mười năm một nghìn chín trăm hai mươi chín. Tại khu rừng bên suối đá Làng Ba, xã Thuận Phú, Chi bộ Đông Dương Cộng sản Đảng ở Phú Riềng được thành lập. Bí thư đầu tiên là đồng chí Nguyễn Xuân Cừ. Đây là chi bộ cộng sản đầu tiên ở miền Đông Nam Bộ, ra đời từ chính lòng vùng đất cao su và được hình thành bởi những người công nhân đang làm việc trong vùng đồn điền đó.
Sự kiện ngay sau đó mới thực sự làm nên tên tuổi Phú Riềng Đỏ. Vào đầu năm một nghìn chín trăm ba mươi, dưới sự lãnh đạo của chi bộ vừa ra đời, hơn năm nghìn công nhân cao su đã đứng lên đấu tranh. Cuộc đấu tranh bắt đầu ngày ba mươi tháng giêng, kéo dài suốt tám ngày cho đến ngày sáu tháng hai. Người công nhân không chỉ đòi về miếng ăn, về lương hay điều kiện làm việc, mà còn đòi quyền được đối xử như con người. Riêng ngày ba tháng hai năm một nghìn chín trăm ba mươi, hơn năm nghìn công nhân và người lao động từ mười làng đã bao vây khu nhà chủ sở, buộc giới chủ đáp ứng các yêu cầu.
Cái tên Phú Riềng Đỏ từ đó không chỉ là địa danh, mà là biểu tượng của một bước chuyển, từ đấu tranh tự phát, rời rạc sang đấu tranh có tổ chức, có đường hướng rõ ràng của giai cấp công nhân miền Đông Nam Bộ.
Ngày nay, khu di tích nằm trong vùng Nông trường cao su Tân Thành thuộc Công ty cổ phần Cao su Đồng Phú, tại xã Thuận Lợi, tỉnh Đồng Nai. Điểm trung tâm là Tượng đài Phú Riềng Đỏ, được Công ty cao su Đồng Phú xây dựng năm một nghìn chín trăm tám mươi lăm, nhân kỷ niệm mười năm ngày giải phóng miền Nam. Tượng đài cao mười mét, trên đỉnh có biểu tượng búa liềm. Năm một nghìn chín trăm chín mươi chín, di tích được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia theo quyết định của Bộ Văn hóa.
Cách tượng đài khoảng bảy trăm mét là bia ghi dấu nơi diễn ra lễ kết nạp đảng viên đầu tiên của Chi bộ Phú Riềng. Và gần đó, khu mộ phu đồn điền là nơi nhắc nhớ về thân phận của những người lao động đã chôn vùi cuộc đời trong vùng đồn điền thuộc địa này, không phải tất cả đều sống được đến ngày cuộc đấu tranh nổ ra.
Hai bên đường dẫn vào khu di tích là những hàng cao su, một số cây lớn có thể còn từ thời đồn điền cũ. Đứng ở đây, cả nhà có thể hình dung vì sao rừng cao su lại là nơi người ta chọn để họp bàn bí mật, để kết nạp đảng viên, để chuẩn bị cho một cuộc đấu tranh. Rừng cao su vừa là nơi làm việc, vừa là bình phong, vừa là không gian tổ chức.
Mỗi năm, nhiều đoàn học sinh, đoàn công đoàn ngành cao su và khách về nguồn tìm đến đây để dâng hương. Khu di tích không phải một điểm đến hoành tráng theo nghĩa thông thường. Nhưng nếu hiểu rằng đây là nơi một chi bộ bí mật ra đời trong vùng đất thuộc địa, nơi hơn năm nghìn con người đã dũng cảm đứng lên vì phẩm giá của chính mình, thì sự lặng yên của vùng cao su này lại mang theo rất nhiều tiếng nói.
Phú Riềng Đỏ là một lời nhắc rằng lịch sử không chỉ diễn ra ở kinh thành hay chiến trường. Đôi khi, lịch sử bắt đầu trong một khu rừng bên suối đá, giữa đêm khuya, khi một nhóm người bình thường quyết định họ không thể tiếp tục im lặng nữa.