Văn Miếu Trấn Biên
Năm một nghìn sáu trăm chín mươi tám, Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh đặt chân đến vùng đất Biên Hòa, Đồng Nai, lập dinh Trấn Biên, thiết lập đơn vị hành chính cho một vùng đất mà người Việt đang khai mở về phía Nam.
Mười bảy năm sau, năm một nghìn bảy trăm mười lăm, chúa Nguyễn Phúc Chu cho xây Văn Miếu Trấn Biên. Đó không phải một quyết định ngẫu nhiên. Đó là tuyên bố: vùng đất mới không chỉ là nơi khai phá kinh tế, mà còn là nơi gìn giữ đạo học và truyền thống văn hóa.
Văn miếu được dựng tại thôn Tân Lại, huyện Phước Chính, theo ghi chép của nhà nghiên cứu Lương Văn Lựu được trích lại trong tài liệu của tỉnh Đồng Nai. Phía Nam hướng ra sông Đồng Nai. Phía Bắc dựa núi Long Ẩn. Đó là vị trí theo quan niệm phong thủy truyền thống: lưng tựa núi, mặt hướng nước, tạo thế vững bền và thông thoáng.
Văn Miếu Trấn Biên trải qua hai lần trùng tu lớn vào các năm một nghìn bảy trăm chín mươi bốn và một nghìn tám trăm năm mươi hai. Rồi năm một nghìn tám trăm sáu mươi mốt, khi thực dân Pháp đánh chiếm Biên Hòa, văn miếu bị phá bỏ. Một trăm ba mươi bảy năm sau đó, công trình hoàn toàn vắng bóng.
Mãi đến ngày chín tháng mười hai năm một nghìn chín trăm chín mươi tám, khởi công phục dựng văn miếu. Và ngày mười bốn tháng hai năm hai nghìn lẻ hai, công trình hoàn thành. Ngày mười tám tháng tám năm hai nghìn không trăm mười sáu, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ký Quyết định số hai nghìn tám trăm chín mươi bốn xếp hạng Văn Miếu Trấn Biên là di tích lịch sử cấp quốc gia.
Công trình phục dựng hôm nay có đầy đủ các hạng mục của một văn miếu truyền thống. Đi vào theo trục chính, cả nhà sẽ lần lượt gặp Văn Miếu Môn là cổng vào, Nhà Bia nơi ghi nhớ truyền thống, rồi Khuê Văn Các, biểu tượng của tinh thần học thuật. Ở giữa tuyến là hồ Thiên Quang Tĩnh, rồi Đại Thành Môn dẫn vào khu thờ chính và cuối cùng là Nhà Bái Đường.
Cổng thông tin Đồng Nai từng dẫn lời thuyết minh viên tại di tích giải thích Khuê Văn Các: tên Khuê gợi đến sao Khuê, ngôi sao chủ về văn học theo quan niệm xưa. Vì vậy đây là điểm phù hợp để đặt một câu hỏi cho các bạn nhỏ trong đoàn: vì sao một vùng đất mới khai phá lại cần dựng văn miếu? Câu trả lời nằm ở mong muốn xây dựng một cộng đồng có tri thức, biết tôn trọng người hiền tài và biết gìn giữ đạo học.
Tại Nhà Bái Đường, gian chính giữa thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh. Các gian khác thờ các danh nhân văn hóa Việt Nam và danh nhân gắn với Biên Hòa, Đồng Nai và Nam Bộ. Cách tổ chức thờ tự này phản ánh tinh thần của công trình phục dựng hiện đại: kết nối truyền thống tôn sư trọng đạo của Nho giáo xưa với tinh thần tri ân, giáo dục và uống nước nhớ nguồn của đời sống văn hóa hôm nay.
Văn Miếu Trấn Biên gợi một câu hỏi đáng suy nghĩ: khi người Việt tiến về phương Nam hơn ba trăm năm trước, điều đầu tiên họ mang theo là gì? Không phải chỉ gươm đao và cuốc xẻng. Là cả một hệ giá trị về học hành, lễ nghĩa và sự tôn trọng người hiền tài. Văn miếu là công trình vật chất hóa giá trị đó.