Thành cổ Biên Hòa
Có một cái tên dân gian gắn với khu di tích này: Thành Kèn.
Người Biên Hòa xưa gọi như vậy vì khi Pháp chiếm và đóng quân trong thành, sáng sớm lính Pháp thổi kèn báo thức, âm thanh vang ra khắp vùng. Cái tiếng kèn đó, lạ lẫm và xa lạ giữa đô thị Á Đông, đã trở thành ký ức gắn với một thời đoạn lịch sử. Và cái tên Thành Kèn, tuy không chính thức, vẫn còn được nhắc đến đến tận bây giờ.
Thành cổ Biên Hòa nằm tại số một trăm hai mươi chín đường Phan Chu Trinh, phường Quang Vinh, thành phố Biên Hòa. Theo nguồn của Cổng thông tin điện tử tỉnh Đồng Nai, khu thành này được đắp bằng đất vào năm Gia Long thứ mười lăm, tức năm một nghìn tám trăm mười sáu. Đó là thời điểm triều Nguyễn vừa thống nhất đất nước và đang củng cố hệ thống phòng thủ các vùng biên viễn.
Hai mươi mốt năm sau, dưới thời Minh Mạng, năm một nghìn tám trăm ba mươi bảy, thành được xây lại bằng đá ong và đổi tên là thành Biên Hòa. Thành có bốn cửa và một kỳ đài, mỗi cửa có cầu đá bắc qua hào. Đó là một công trình thành lũy quy củ, phản ánh tổ chức hành chính và quân sự của triều Nguyễn tại vùng đất phía Nam.
Rồi chiến tranh đến. Tháng mười hai năm một nghìn tám trăm sáu mươi mốt, thành rơi vào tay thực dân Pháp. Và từ đó, thành bắt đầu thay hình đổi dạng. Pháp thu hẹp chu vi thành xuống còn khoảng một phần tám so với trước, xây thêm các công trình quân sự kiểu Pháp bên trong. Đó là lý do tại sao hôm nay, bên cạnh tường thành đá ong của thời Nguyễn, cả nhà có thể nhìn thấy hai biệt thự cổ kiểu Pháp với mái ngói đỏ, cửa sổ vòm rộng và hành lang dài.
Hai lớp kiến trúc đó nằm cạnh nhau trong cùng một khuôn viên, kể hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau về cùng một mảnh đất.
Sau năm một nghìn chín trăm bảy mươi lăm, Phòng Hậu cần Công an tỉnh Đồng Nai quản lý và sử dụng di tích, xây thêm một số hạng mục làm công sở và nhà kho. Năm hai nghìn lẻ một, khi mở đường nội ô, một số hạng mục như lô cốt và vòng thành bị phá bỏ. Những gì còn lại hôm nay không phải là thành nguyên trạng mà là dấu tích đã bị thu hẹp, biến đổi và trùng tu qua nhiều giai đoạn. Sự thật đó không làm giảm giá trị của di tích, mà ngược lại, làm rõ thêm câu chuyện về tất cả những gì đã xảy ra trên mảnh đất này.
Năm hai nghìn không trăm mười ba, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Thành cổ Biên Hòa là di tích lịch sử cấp quốc gia. Năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đồng Nai được giao chủ trì phương án chỉnh trang, thiết lập quảng trường Thành cổ Biên Hòa, mở không gian sinh hoạt cộng đồng trong khi bảo toàn các di tích gốc.
Đứng trước bức tường đá ong xù xì mang màu nâu đất, nhìn sang hai ngôi biệt thự mái đỏ đứng lặng im trong bóng cây cổ thụ, cả nhà sẽ cảm nhận được điều mà không cuốn sách giáo khoa nào diễn đạt đủ: lịch sử không phải những trang chữ khô khan, mà là những vật liệu thật, những lớp thời gian thật, còn đây, có thể nhìn thấy và chạm đến được. Và đâu đó trong buổi sáng sớm yên tĩnh ở phường Quang Vinh, nếu cả nhà lắng tai đủ lâu, biết đâu vẫn còn nghe vang vọng tiếng kèn năm xưa.