Sóc Bom Bo
Có những địa danh trở thành biểu tượng không phải vì quy mô, mà vì một khoảnh khắc lịch sử và một giai điệu đã chạm vào ký ức của nhiều thế hệ. Sóc Bom Bo là một địa danh như thế. Cả nhà chắc nhiều người đã nghe bài hát Tiếng chày trên Sóc Bom Bo. Nhưng phía sau giai điệu đó là một câu chuyện lịch sử có thật, gắn với đồng bào S'tiêng và một đêm năm một nghìn chín trăm sáu mươi lăm mà cả sóc thức cùng tiếng chày.
Sóc Bom Bo hiện thuộc xã Bom Bo, tỉnh Đồng Nai. Trước sắp xếp hành chính năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, khu vực này thuộc huyện Bù Đăng, tỉnh Bình Phước. Xã Bom Bo mới được thành lập từ xã Bình Minh, huyện Bù Đăng và xã Bom Bo cũ, và toàn bộ khu vực Bình Phước cũ được sáp nhập vào tỉnh Đồng Nai mới. Vì vậy trong nhiều tài liệu, cả nhà có thể thấy địa danh ghi cả Bình Phước lẫn Đồng Nai, tùy thời điểm viết.
Câu chuyện gắn với Sóc Bom Bo được Cổng thông tin điện tử Đồng Nai và Cổng thông tin điện tử xã Bom Bo ghi lại như sau. Năm một nghìn chín trăm sáu mươi lăm, Chiến dịch Phước Long và Đồng Xoài diễn ra ác liệt. Đồng bào S'tiêng ở Sóc Bom Bo khi đó đã tham gia giã gạo suốt ba ngày đêm, tiếp tế lương thực cho bộ đội. Nguồn xã Bom Bo ghi lại ký ức địa phương rằng người dân giã được khoảng năm tấn gạo trong đợt đó để phục vụ chiến dịch. Tiếng chày vang trong đêm dưới ánh đuốc lồ ô trở thành hình ảnh biểu tượng mà nhạc sĩ Xuân Hồng đã đưa vào bài hát nổi tiếng, khiến cái tên Sóc Bom Bo đi vào ký ức nhiều thế hệ người Việt Nam.
Ngày chín tháng chín năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số ba nghìn hai trăm bốn mươi mốt, xếp hạng di tích quốc gia đối với di tích lịch sử Sóc Bom Bo. Việc xếp hạng này ghi nhận giá trị lịch sử của địa danh và đặt ra trách nhiệm bảo tồn rõ ràng hơn. Di tích được phân cấp cho Ủy ban nhân dân xã Bom Bo chịu trách nhiệm quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị.
Khu bảo tồn văn hóa dân tộc S'tiêng Sóc Bom Bo không chỉ là một di tích lịch sử cách mạng. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch mô tả nơi này còn là không gian bảo tồn bản sắc S'tiêng: cồng chiêng, đàn đá, nghề dệt thổ cẩm, đan lát, rượu cần, ẩm thực địa phương và các hoạt động tái hiện giã gạo. Khu bảo tồn có diện tích hơn một trăm mười ba héc ta và đi vào hoạt động từ năm hai nghìn không trăm mười lăm, với nhà sinh hoạt cộng đồng, khu trưng bày và sân lễ hội.
Một chi tiết đáng chú ý là bộ đàn đá tại Sóc Bom Bo. Cổng thông tin điện tử phường Bình Phước, tỉnh Đồng Nai ghi bộ đàn đá nặng hai mươi tấn với hai mươi thanh đá và được giới thiệu là lớn nhất Việt Nam. Cùng với đó là bộ cồng chiêng biểu diễn lớn được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam công nhận.
Khi đến khu tái hiện giã gạo và các hiện vật trưng bày, hãy dừng lại trước những vật dụng rất bình thường như cối, chày, gùi, khung dệt. Đây không chỉ là đồ vật sinh hoạt. Chúng là bằng chứng về sức bền của một cộng đồng: ban ngày lao động, ban đêm giã gạo, trong chiến tranh vẫn giữ văn hóa và nuôi dưỡng tinh thần đoàn kết. Khi cả nhà nghe tiếng chày vang lại trong không gian khu tái hiện, hãy nghĩ rằng âm thanh đó từng thực sự vang lên trong một đêm năm một nghìn chín trăm sáu mươi lăm, và những người S'tiêng khi đó không hề biết rằng mình đang tạo ra một huyền thoại âm nhạc sẽ vang mãi qua bao thế hệ.
Sóc Bom Bo hôm nay không dừng lại ở câu chuyện chiến tranh. Khu bảo tồn văn hóa S'tiêng là nơi các nghề thủ công còn được duy trì, ẩm thực như cơm lam, canh thụt, lá nhíp vẫn được nấu, và tiếng cồng chiêng vẫn có thể vang lên vào các dịp lễ hội. Nếu chương trình có thể giao lưu với nghệ nhân hoặc xem biểu diễn, cả nhà sẽ hiểu rằng văn hóa S'tiêng không phải chỉ là những gì trưng bày trong tủ kính, mà là những gì người dân địa phương vẫn đang sống và thực hành mỗi ngày.