Đập tràn thủy điện Thác Mơ
Trước mặt cả nhà là một công trình không phải ai cũng để ý khi đi ngang qua vùng Phước Long. Đây là đập tràn của thủy điện Thác Mơ, hạng mục xả lũ trong hệ thống hồ chứa lớn bậc nhất khu vực phía Đông Nam Bộ.
Nghe chữ đập tràn, nhiều người tưởng đây là thác nước tự nhiên. Thực ra không phải. Đây là công trình kỹ thuật, có chức năng rất cụ thể là bảo vệ hồ chứa và vùng hạ du khi mực nước lên cao. Theo thông tin từ phường Phước Long, hồ chứa thủy điện Thác Mơ có tất cả năm đập, trong đó một là đập tràn xả lũ này.
Thủy điện Thác Mơ nằm trên thượng nguồn sông Bé. Công ty CP Thủy điện Thác Mơ cho biết sông Bé là một trong ba nhánh sông lớn của sông Đồng Nai, chiều dài khoảng ba trăm cây số, diện tích lưu vực đến tuyến công trình khoảng hai nghìn hai trăm cây số vuông. Thác Mơ là bậc thang khai thác năng lượng đầu tiên trên toàn lưu vực sông Bé.
Công trình được khởi công ngày hai mươi tháng mười một năm một nghìn chín trăm chín mươi mốt. Ngày mùng sáu tháng giêng năm một nghìn chín trăm chín mươi lăm, tổ máy đầu tiên phát điện. Ngày ba mươi tháng tư cùng năm, công trình hoàn thành hoàn toàn. Bốn năm xây dựng, một công trình đặt nền móng cho hệ thống điện và nước của cả vùng Đông Nam Bộ.
Hồ chứa không chỉ để phát điện. Theo tài liệu của công ty, nhiệm vụ được công bố gồm ba phần. Một là điều tiết dòng chảy hằng năm. Hai là phát điện cho hệ thống điện quốc gia với công suất một trăm năm mươi megawatt, sản lượng trung bình khoảng sáu trăm mười triệu kilowatt giờ mỗi năm. Ba là kết hợp cung cấp nước cho nông nghiệp, công nghiệp và dân sinh ở hạ du sông Bé, sông Đồng Nai và Thành phố Hồ Chí Minh. Tức là mỗi lần cắm điện ở nhà, hay mỗi lần nước máy chảy ra từ vòi, một phần nhỏ có thể đến từ cái hồ này.
Hồ Thác Mơ có diện tích mặt nước một trăm lẻ chín cây số vuông ở mực nước dâng bình thường, dung tích một phẩy ba sáu tỷ mét khối nước. Cả nhà hình dung thử: một tỷ mét khối là một nghìn triệu tấn nước. Ở đây có hơn một tỷ ba trăm sáu mươi triệu mét khối. Cái hồ này không phải hồ ao nhỏ. Nó là một biển nhỏ nằm giữa rừng của vùng Phước Long.
Vì quy mô đặc biệt lớn, hồ Thác Mơ được xếp vào danh mục công trình đập, hồ chứa quan trọng đặc biệt quốc gia theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ năm hai nghìn không trăm mười chín. Điều đó có nghĩa là mọi hoạt động xung quanh hồ, xung quanh đập, đều chịu sự giám sát và quản lý chặt chẽ theo quy định pháp luật.
Vậy đập tràn hoạt động thế nào? Mỗi quyết định điều tiết nước qua tràn đều phải căn cứ vào dự báo khí tượng thủy văn, mực nước hồ, lưu lượng nước về hồ, khả năng xả qua tràn và tình hình thực tế ở hạ du. Không phải sự kiện du lịch. Đó là quyết định kỹ thuật để bảo vệ an toàn cho người dân sống ở hạ du.
Sinh thái trong lòng hồ cũng là điều đáng nói. Công ty CP Thủy điện Thác Mơ ghi nhận hồ có nguồn lợi thủy sản và từng tổ chức thả cá giống tái tạo nguồn lợi, bảo vệ môi trường và cân bằng sinh thái thủy sinh. Mặt hồ yên tĩnh phía xa kia không chỉ là cảnh quan. Bên dưới là đời sống thủy sinh mà người ta đang cố gắng gìn giữ.
Quần thể Núi Bà Rá và Thác Mơ được công nhận là di tích lịch sử và danh thắng cấp quốc gia từ năm một nghìn chín trăm chín mươi lăm. Đây là nơi hai lớp câu chuyện song hành: lớp cơ sở hạ tầng năng lượng hiện đại và lớp cảnh quan di tích ngàn đời.
Đứng ở bờ hồ nhìn mặt nước phẳng lặng trải rộng một trăm lẻ chín cây số vuông, ta đang nhìn thấy một phần hệ thống nước và năng lượng đang âm thầm nuôi sống rất nhiều người ở vùng hạ du, từ Đồng Nai đến tận Thành phố Hồ Chí Minh. Bên dưới lớp mặt nước yên tĩnh đó là hơn một tỷ ba trăm sáu mươi triệu mét khối nước đang chờ được dẫn đi, thắp sáng từng ngôi nhà, tưới từng cánh đồng, chảy ra từ từng vòi nước mỗi sáng.