Sân bay Tà Cơn
Cả nhà thử hình dung một thung lũng hình lòng chảo trên cao nguyên khoảng tám trăm mét so với mặt biển. Xung quanh là rừng núi. Phía đông là tuyến Quốc lộ Chín dẫn ra Đông Hà. Phía tây là biên giới Việt Lào chỉ cách vài chục cây số. Đây là Khe Sanh, một địa danh mà bất kỳ người Mỹ nào sống qua thập niên sáu mươi thế kỷ trước đều biết.
Và chính giữa thung lũng đó, nơi chúng ta đang đứng hôm nay là di tích Sân bay Tà Cơn.
Từ năm một nghìn chín trăm sáu mươi sáu, quân đội Mỹ bắt đầu xây dựng tại đây một cụm cứ điểm quân sự. Họ chọn Tà Cơn làm trung tâm vì lý do đơn giản: kiểm soát được đây là kiểm soát được tuyến Đường Chín. Mà kiểm soát được Đường Chín là nắm được hành lang chiến lược từ Lào về đồng bằng ven biển miền Trung. Cũng chính ở đây, quân đội Mỹ kiểm soát một phần tuyến đường tiếp viện phía tây của các đơn vị chiến đấu ở chiến trường Quảng Trị.
Cụm cứ điểm Tà Cơn không phải một đường băng đơn lẻ. Theo tư liệu của Cổng Du lịch Quảng Trị, cụm này có quy mô khoảng hai cây số chiều dài, một cây số chiều rộng. Bên trong là nhiều tiểu cứ điểm, công sự, trụ sở chỉ huy, đài chỉ huy, đài liên lạc, hàng rào và bãi mìn bảo vệ bên ngoài. Sân bay ở giữa, diện tích khoảng mười nghìn mét vuông, đường băng được lát bằng các tấm ri nhôm và ri sắt để máy bay hạng nặng có thể cất hạ cánh.
Máy bay gì? Xê một trăm ba mươi, Xê một trăm hai mươi ba, trực thăng chở quân và trực thăng vũ trang. Chính những mẫu máy bay đó mà cả nhà sẽ nhìn thấy trong khu trưng bày ngoài trời hôm nay.
Trước khi ra ngoài trời, cả nhà ghé nhà bảo tàng Đường Chín Khe Sanh bên trong khu di tích. Theo Báo Nhân Dân năm hai nghìn hai mươi sáu, nhà bảo tàng đang trưng bày hàng trăm hiện vật có giá trị về lịch sử và khoa học: hình ảnh, vũ khí, trang bị của các bên tham chiến. Đây là nơi giúp cả nhà có bối cảnh trước khi ra nhìn máy bay và xe tăng bên ngoài.
Ở khu trưng bày ngoài trời, điều đầu tiên cả nhà sẽ thấy là quy mô của các hiện vật. Máy bay vận tải Xê một trăm ba mươi to hơn nhiều người nghĩ. Trực thăng Xê Hát bốn mươi bảy Chinook với hai cánh quạt là loại trực thăng chở quân cỡ lớn, có thể mang theo nhiều chục lính với đầy đủ trang bị. U Hát Một, loại trực thăng nhỏ hơn nhưng linh hoạt hơn, là biểu tượng hình ảnh của cả cuộc chiến.
Đặc biệt đáng chú ý là máy bay Xê một trăm mười chín. Đây là hiện vật mới được đưa về trưng bày đầu năm hai nghìn hai mươi sáu, tiếp nhận từ sân bay Biên Hòa. Bảo tàng tỉnh Quảng Trị đã phối hợp để đưa về di tích này như một bổ sung có giá trị cho không gian trưng bày.
Bên cạnh máy bay là xe tăng và pháo. Xe tăng Em bốn mươi tám, Em bốn mươi mốt, xe thiết giáp Em một trăm mười ba và pháo một trăm năm mươi lăm li đều có mặt ở đây. Những hiện vật đó cho thấy mức độ cơ giới hóa và hỏa lực từng tập trung tại chiến trường Khe Sanh.
Khu đường băng và hầm hào phục dựng giúp cả nhà hình dung cấu trúc phòng thủ liên hoàn của cụm cứ điểm. Theo tư liệu địa phương, ngày chín tháng bảy năm một nghìn chín trăm sáu mươi tám, chiến dịch Đường Chín Khe Sanh kết thúc với cờ chiến thắng tung bay trên cứ điểm Tà Cơn.
Di tích Sân bay Tà Cơn được xếp hạng di tích quốc gia từ năm một nghìn chín trăm tám mươi sáu. Hàng năm đón hơn hai mươi nghìn lượt khách, trong đó hơn một nửa là khách quốc tế, nhiều người đến từ Mỹ để tìm hiểu về một phần lịch sử của chính đất nước họ.
Đứng giữa khoảng đất trống đó vào buổi sáng, gió từ dãy núi phía tây thổi qua và cỏ xanh mọc lên dưới cánh những chiếc máy bay im lặng. Cả nhà sẽ cảm nhận được sức nặng của lịch sử theo một cách mà không cuốn sách nào chuyển tải nổi.