Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Trường Sơn
Có những không gian mà khi đặt chân vào, cả nhà sẽ tự nhiên đi chậm lại. Bước nhẹ hơn. Nói khẽ hơn. Không phải vì quy định mà vì cảm giác từ không gian tự nói lên điều đó.
Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Trường Sơn là một trong những không gian như vậy.
Chúng ta đang ở khu đồi Bến Tắt, xã Vĩnh Trường, huyện Gio Linh, tỉnh Quảng Trị. Từ thành phố Đông Hà đi về phía tây bắc khoảng ba mươi tám cây số, rẽ vào quốc lộ mười lăm, và đây là nơi nghĩa trang tọa lạc. Không xa lắm, nhưng đủ để khách hiểu rằng người ta đã chọn khu đồi này với dụng ý: một nơi khuất, yên, gắn với thượng nguồn sông Bến Hải và ký ức của tuyến Đường Trường Sơn.
Đường Trường Sơn, mà nhiều người quen gọi là Đường Hồ Chí Minh, là hệ thống đường chi viện chiến lược từ hậu phương miền Bắc vào chiến trường miền Nam. Hệ thống này trải dài qua nhiều tỉnh, từ Nghệ An đến Bình Phước, gồm hàng chục điểm tiêu biểu. Năm hai nghìn mười ba, toàn bộ hệ thống di tích này được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Trường Sơn là một trong các điểm tiêu biểu tại Quảng Trị trong danh mục đó.
Công trình khởi công ngày hai mươi tư tháng mười năm một nghìn chín trăm bảy mươi lăm, chỉ vài tháng sau khi chiến tranh kết thúc. Hoàn thành ngày mười tháng tư năm một nghìn chín trăm bảy mươi bảy. Tức là chưa đầy hai năm xây dựng, người ta đã tạo ra một không gian tưởng niệm quy mô lớn trên ba quả đồi của khu vực Bến Tắt.
Khi vào bên trong, điều đầu tiên các bạn thấy là hướng lên khu trung tâm. Khu trung tâm đặt trên ngọn đồi cao ba mươi hai phẩy bốn mét, có đài tưởng niệm bằng đá trắng, rỗng ruột và khuyết ba mặt. Người thiết kế chọn hình thức rỗng và khuyết để gợi sự thiếu vắng, sự mất mát, những khoảng trống không gì lấp đầy được. Nhưng đồng thời, đài vẫn đứng thẳng. Đó là ý nghĩa kép mà nhiều người cảm nhận khi đứng trước công trình này.
Từ khu trung tâm, lối đi lát đá, gạch và xi măng dẫn khách xuống và vòng qua các khu mộ. Khu mộ được bố trí theo tỉnh, thành phố. Người đến từ Hà Nội nằm một khu. Người từ Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Thái Bình, Nam Định nằm các khu khác. Xen giữa là rừng cây, mỗi khu có nhà tưởng niệm mang kiến trúc gợi hình ảnh làng quê Việt Nam. Vì vậy, khi đi qua từng khu mộ, cả nhà không chỉ đi giữa những hàng bia mà đang đi qua từng vùng đất, từng địa phương của đất nước.
Nơi đây là chỗ yên nghỉ của hơn mười nghìn liệt sĩ đã hy sinh trên tuyến Đường Trường Sơn trong kháng chiến chống Mỹ. Một điều đặc biệt là toàn bộ phần mộ đã được số hóa và gắn mã QR, để thân nhân từ khắp nơi có thể tìm được người thân mình đã từng ra đi trên tuyến đường ấy.
Mỗi hàng bia ở đây là một cuộc đời. Nhiều bia ghi rõ tên, quê, đơn vị. Nhiều bia chỉ ghi "Liệt sĩ chưa biết tên". Đây là thực tế chiến tranh mà không có cách nào xóa bỏ, chỉ có thể ghi nhận và tưởng nhớ.
Cả nhà mình lưu ý một điều về cách hiểu không gian này. Nghĩa trang Trường Sơn không phải điểm để cảm thấy nặng nề hay bi quan. Nhiều người ra về nói rằng họ thấy biết ơn, thấy yên lòng hơn vì biết những người đã hy sinh được ở trong một không gian như thế này, được ghi tên, được tưởng nhớ. Đó cũng là một cách nhìn.
Một chi tiết cuối: dịp hai mươi bảy tháng bảy hằng năm, ngày Thương binh, Liệt sĩ, nghĩa trang đón rất đông đoàn từ khắp cả nước. Cựu chiến binh, thân nhân liệt sĩ, học sinh sinh viên, người dân, tất cả đến để dâng hương, dâng hoa và thắp nến. Ánh nến lung linh trên từng hàng bia đá, giữa rừng thông xanh thẫm, là một hình ảnh mà ai đã thấy một lần sẽ không thể quên.