Thành cổ Quảng Trị
Thành cổ Quảng Trị nằm ngay giữa lòng thị xã Quảng Trị, và khi bước vào đây, cả nhà sẽ cảm nhận được một điều lạ: không gian rất yên tĩnh, nhưng ký ức thì không yên chút nào.
Đây là di tích lịch sử quốc gia đặc biệt, được xếp hạng theo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ năm hai nghìn không trăm mười ba, thuộc cụm di tích gắn với sự kiện tám mươi mốt ngày đêm bảo vệ thị xã Quảng Trị năm một nghìn chín trăm bảy mươi hai.
Thành cổ Quảng Trị trước hết là một công trình thành lũy của triều Nguyễn. Các nguồn du lịch chính thức ghi thành được xây từ thời Gia Long, chuyển về khu vực Thạch Hãn năm một nghìn tám trăm lẻ chín, và hoàn thiện dưới thời Minh Mạng. Đến năm một nghìn tám trăm ba mươi bảy, thành được xây lại bằng gạch theo kiến trúc Vauban, một kiểu thành hình vuông châu Âu phổ biến trong thế kỷ mười bảy và mười tám, với bốn cửa chính gọi là Tiền, Hậu, Tả, Hữu, hào thành bao quanh và các công trình phục vụ bộ máy hành chính bên trong.
Trước khi là biểu tượng của ký ức chiến tranh, Thành cổ đã từng là trung tâm chính trị và hành chính của cả vùng đất Quảng Trị. Hiểu điều đó giúp ta thấy rõ hơn sức nặng của những gì đã xảy ra ở đây vào năm một nghìn chín trăm bảy mươi hai.
Từ ngày hai mươi tám tháng sáu đến ngày mười sáu tháng chín năm một nghìn chín trăm bảy mươi hai, khu vực thị xã Quảng Trị và Thành cổ là nơi diễn ra cuộc chiến cực kỳ ác liệt trong cuộc kháng chiến chống Mỹ. Tám mươi mốt ngày đêm ấy đã để lại dấu ấn không thể xóa nhòa trong lịch sử. Sau chiến tranh, Thành cổ chỉ còn một số dấu tích vì mức độ tàn phá rất lớn. Từ thập niên một nghìn chín trăm chín mươi, nhiều hạng mục được tôn tạo: Đài tưởng niệm trung tâm, hào thành, cổng, bảo tàng và các không gian tưởng niệm.
Khi đi trong khuôn viên Thành cổ, cả nhà có thể quan sát hệ thống tường thành, hào thành và vị trí bốn cửa theo bốn hướng. Đài tưởng niệm trung tâm là nơi để dừng lại một phút, lặng yên, tưởng nhớ những người đã nằm lại. Ở góc tây nam thành, Bảo tàng Thành cổ lưu giữ nhiều chứng tích chiến tranh, những hiện vật lặng lẽ kể lại những ngày tháng không ai muốn lặp lại.
Cụm di tích quốc gia đặc biệt này gồm bảy điểm thành phần, trong đó có Bến sông Thạch Hãn, nơi nhiều người đến thả hoa đăng trên mặt sông vào những buổi chiều tối — một nghi lễ lặng lẽ để nhớ những người lính đã vượt sông mà không trở về.
Có một chi tiết hiện đại nhưng rất có giá trị khi thuyết minh: năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm, Báo Nhân Dân đưa tin lực lượng MAG và Trung tâm Hành động Bom mìn tỉnh Quảng Trị đã hoàn thành rà phá hơn một trăm ba mươi lăm nghìn mét vuông trong khuôn viên Thành cổ và xử lý ba trăm hai mươi lăm vật liệu nổ nguy hiểm. Câu chuyện ấy nhắc ta rằng hậu quả chiến tranh không chỉ tồn tại trong sách sử. Nó từng nằm ngay dưới lòng đất của di tích, và công tác bảo tồn luôn gắn liền với an toàn cho cộng đồng.
Thành cổ Quảng Trị không ồn ào. Nó không cần được giới thiệu bằng những ngôn từ hoa mỹ. Chỉ cần đứng lặng ở đó một chút, giữa không gian của một thành lũy triều Nguyễn từng trở thành biểu tượng của sự hy sinh, là đủ để hiểu vì sao nơi này được gọi là di tích quốc gia đặc biệt.