Khu Bảo Tồn Biển Cù Lao Chàm
Từ tháng mười năm hai nghìn không trăm lẻ ba, người ta bắt đầu vạch ra một ranh giới trên biển. Không phải bằng tường, không phải bằng hàng rào. Bằng những chiếc phao nổi nhỏ, buộc chặt xuống đáy bằng dây neo, tạo thành một đường phân chia vùng biển được bảo vệ và vùng biển được phép khai thác.
Từ đó, cuộc sống dưới đáy biển Cù Lao Chàm bắt đầu thay đổi.
Vùng biển nằm phía trong hàng phao ấy là Khu Bảo tồn Biển Cù Lao Chàm, bao quanh tám đảo ngoài khơi, cách bờ biển Cửa Đại của Hội An khoảng mười lăm cây số.
Khu bảo tồn ra đời từ một dự án lớn đầu những năm hai nghìn. Đan Mạch tài trợ dự án ấy để giúp Việt Nam xây dựng mạng lưới các khu bảo tồn biển trên khắp đất nước. Cơ quan phụ trách phía Đan Mạch là DANIDA, tức Cơ quan Phát triển Quốc tế Đan Mạch. Công việc ở Cù Lao Chàm bắt đầu từ tháng mười năm hai nghìn không trăm lẻ ba, và nơi đây trở thành một trong những khu bảo tồn biển đầu tiên của Việt Nam.
Rồi đến năm hai nghìn không trăm lẻ chín, thêm một tin vui. Ngày hai mươi chín tháng năm năm ấy, Ủy ban Điều phối Quốc tế Chương trình Con người và Sinh quyển UNESCO họp kỳ thứ hai mươi mốt tại Jeju, Hàn Quốc. Tại kỳ họp đó, Cù Lao Chàm và Hội An chính thức được công nhận là Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới. Toàn bộ khu dự trữ sinh quyển rộng hơn ba mươi ba nghìn héc ta, trong đó vùng lõi bảo vệ nghiêm ngặt là mười một nghìn năm trăm sáu mươi héc ta.
Dưới mặt nước, phía sau hàng phao ấy, san hô bắt đầu kể câu chuyện của riêng mình.
Trước khi khu bảo tồn được thành lập, diện tích rạn san hô ở Cù Lao Chàm vào khoảng ba trăm héc ta. Lúc đó san hô đang bị phá hủy do đánh bắt quá mức, và bị lấy đi làm cảnh, làm vật liệu xây dựng. Sau hai mươi năm bảo tồn, diện tích rạn san hô tăng lên ba trăm năm mươi sáu phẩy bốn héc ta với gần ba trăm loài san hô.
Việc hồi sinh san hô bắt đầu từ những chuyến lặn. Những thợ lặn của Ban Quản lý Khu Bảo tồn Biển dùng công nghệ chuyển giao từ Viện Hải dương học Nha Trang. Họ tách mảnh san hô từ các cụm san hô khỏe mạnh, đặt vào bốn mươi vườn ươm dưới đáy biển với tổng diện tích khoảng bốn nghìn mét vuông, theo dõi tốc độ phát triển và tỷ lệ sống định kỳ. Các mảnh san hô lớn đủ thì được chuyển ra các vùng phục hồi sinh thái.
Ngoài san hô, vùng biển Cù Lao Chàm còn có một trăm bảy mươi tám loài cá rạn san hô, một trăm hai mươi hai loài rong biển, một trăm bốn mươi bốn loài nhuyễn thể và hai mươi lăm loài giáp xác. Cỏ biển chiếm khoảng năm trăm héc ta, đóng vai trò như rừng dưới nước.
Loài gắn bó nhất với Cù Lao Chàm là cua đá. Từ năm hai nghìn không trăm mười một đến năm hai nghìn không trăm mười ba, với sự hỗ trợ của Quỹ Môi trường Toàn cầu, khu bảo tồn triển khai chương trình ghi nhãn sinh thái cua đá Cù Lao Chàm. Nhãn này đảm bảo con cua đến từ ngư dân khai thác theo phương pháp bền vững, không dùng cách đánh bắt phá hủy môi trường. Vì thế, một đĩa cua đá ở đây mang theo cả lời hẹn giữa người bắt cua với hòn đảo nơi con cua lớn lên.
Một câu chuyện khác của năm hai nghìn không trăm lẻ chín. Cùng năm được UNESCO công nhận, Cù Lao Chàm triển khai chương trình không túi nilon. Từ hôm đó, không ai được mang túi nilon lên đảo. Khách tới bến tàu đều được kiểm tra, nhẹ nhàng mà kiên quyết. Thay vào đó là túi giấy báo, túi lưới dùng được nhiều lần. Sau hơn mười lăm năm, rác nhựa ở đảo giảm khoảng chín mươi phần trăm so với trước.
Khi cả nhà đeo kính, ngậm ống thở lặn ngắm san hô ở Bãi Chồng hay Bãi Ông trên đảo Hòn Lao, sẽ có những khoảnh khắc nhìn qua lớp kính mặt nạ mà không nói được lời nào. Bên dưới là một thành phố sống, dày đặc màu sắc. Những cây san hô cành vươn ra như bàn tay xòe rộng. Cá đủ loại lướt qua mà không ngại người. Và ẩn sâu hơn, ánh sáng xuyên nước tạo thành những vệt vàng lung linh trên nền cát trắng.
Hai mươi năm trước, khoảnh khắc đó đang mất dần. Con người đánh bắt quá mức, khai thác san hô, và rạn san hô bị tàn phá từng ngày. Rồi một quyết định nhỏ được đưa ra, những chiếc phao được thả xuống, và thiên nhiên bắt đầu tự hồi phục theo cách mà không ai có thể làm thay.
Những chiếc phao nhỏ năm ấy không dựng lên bức tường nào. Chúng chỉ vạch một đường trên mặt nước, và bên dưới đường ấy, san hô đã lớn lên trở lại.