Khu Bảo Tồn Biển Cù Lao Chàm
Tháng mười năm hai nghìn không trăm lẻ ba, người ta vạch ra một ranh giới trên biển. Không phải bằng tường, không phải bằng hàng rào. Bằng những chiếc phao nổi nhỏ, buộc chặt xuống đáy bằng dây neo, tạo thành một đường phân chia vùng biển được bảo vệ và vùng biển được phép khai thác.
Từ hôm đó, cuộc sống dưới đáy biển Cù Lao Chàm bắt đầu thay đổi.
Cả nhà mình hôm nay đến thăm một trong những câu chuyện bảo tồn biển thành công nhất Việt Nam. Đây là Khu Bảo tồn Biển Cù Lao Chàm, bao quanh tám đảo ngoài khơi, cách bờ biển Cửa Đại của Hội An khoảng mười lăm cây số.
Khu bảo tồn hình thành như thế nào? Đầu những năm hai nghìn, Đan Mạch tài trợ Việt Nam một dự án lớn: xây dựng mười lăm Khu Bảo tồn Biển theo tiêu chuẩn quốc tế trên khắp đất nước. Cơ quan phụ trách phía Đan Mạch là DANIDA, tức Cơ quan Phát triển Quốc tế Đan Mạch. Cù Lao Chàm là một trong những khu được thành lập đầu tiên từ dự án đó, vào tháng mười năm hai nghìn không trăm lẻ ba.
Rồi đến năm hai nghìn không trăm lẻ chín, thêm một tin vui. Ngày hai mươi chín tháng năm năm hai nghìn không trăm lẻ chín, tại kỳ họp lần thứ hai mươi mốt của Ủy ban Điều phối Quốc tế Chương trình Con người và Sinh quyển UNESCO, tổ chức tại Jeju, Hàn Quốc, Cù Lao Chàm và Hội An chính thức được công nhận là Khu Dự trữ Sinh quyển Thế giới. Tổng diện tích toàn bộ khu dự trữ sinh quyển là hai mươi ba nghìn năm trăm ba mươi héc ta, trong đó vùng lõi bảo vệ nghiêm ngặt là mười một nghìn năm trăm sáu mươi héc ta.
Bây giờ mình nói về con số ấn tượng nhất.
Trước khi khu bảo tồn được thành lập, diện tích rạn san hô ở Cù Lao Chàm vào khoảng ba trăm héc ta. Lúc đó san hô đang bị phá hủy do đánh bắt quá mức, khai thác san hô để làm vôi, và ô nhiễm. Sau hai mươi năm bảo tồn, diện tích rạn san hô tăng lên ba trăm năm mươi sáu phẩy bốn héc ta với gần ba trăm loài san hô. Đây là điều hiếm gặp trên thế giới, khi nhiều khu bảo tồn biển nơi khác vẫn đang mất dần san hô mỗi năm.
Công việc phục hồi san hô được làm như thế nào? Đội ngũ thợ lặn chuyên nghiệp thuộc Ban Quản lý Khu Bảo tồn Biển, sử dụng công nghệ chuyển giao từ Viện Hải dương học Nha Trang. Họ tách mảnh san hô từ các cụm san hô khỏe mạnh, đặt vào bốn mươi vườn ươm dưới đáy biển với tổng diện tích khoảng bốn nghìn mét vuông, theo dõi tốc độ phát triển và tỷ lệ sống định kỳ. Các mảnh san hô lớn đủ thì được chuyển ra các vùng phục hồi sinh thái.
Ngoài san hô, vùng biển Cù Lao Chàm còn có một trăm bảy mươi tám loài cá rạn san hô, một trăm hai mươi hai loài rong biển, một trăm bốn mươi bốn loài nhuyễn thể và hai mươi lăm loài giáp xác. Cỏ biển chiếm khoảng năm trăm héc ta, đóng vai trò như rừng dưới nước.
Cả nhà có biết loài đặc trưng nhất của Cù Lao Chàm là gì không? Đó là cua đá. Từ năm hai nghìn không trăm mười một đến năm hai nghìn không trăm mười ba, với sự hỗ trợ của Quỹ Môi trường Toàn cầu, khu bảo tồn triển khai chương trình ghi nhãn sinh thái cua đá Cù Lao Chàm. Nhãn này đảm bảo con cua đến từ ngư dân khai thác theo phương pháp bền vững, không dùng cách đánh bắt phá hủy môi trường. Khi cả nhà thưởng thức cua đá ở đây, đó là hương vị của cả một chính sách bảo tồn.
Một câu chuyện khác của năm hai nghìn không trăm lẻ chín. Cùng năm được UNESCO công nhận, Cù Lao Chàm triển khai chương trình không túi nilon. Từ hôm đó, không ai được mang túi nilon lên đảo. Túi bị tịch thu ngay tại bến Cửa Đại trước khi xuống ca nô. Thay vào đó là túi giấy, túi vải, túi lá chuối. Sau hơn mười lăm năm, rác nhựa ở đảo giảm khoảng chín mươi phần trăm so với trước. Mô hình này sau đó được nhiều địa phương khác trên khắp Việt Nam học theo.
Khi cả nhà lặn snorkel ở Bãi Chồng hay Bãi Ông trên đảo Hòn Lao, sẽ có những khoảnh khắc nhìn qua lớp kính mặt nạ mà không nói được lời nào. Bên dưới là một thành phố sống, dày đặc màu sắc. Những cây san hô cành vươn ra như bàn tay xòe rộng. Cá đủ loại lướt qua mà không ngại người. Và ẩn sâu hơn, ánh sáng xuyên nước tạo thành những vệt vàng lung linh trên nền cát trắng.
Hai mươi năm trước, khoảnh khắc đó không tồn tại. Con người đã đánh bắt cạn kiệt, khai thác san hô đến khi rạn san hô gần như trơ trụi. Rồi một quyết định nhỏ được đưa ra, những chiếc phao được thả xuống, và thiên nhiên bắt đầu tự hồi phục theo cách mà không ai có thể làm thay.
Đó là điều kỳ diệu nhất của Cù Lao Chàm: không phải cảnh đẹp thiên nhiên nguyên sơ, mà là bằng chứng sống rằng con người và biển có thể học cách chia sẻ lại với nhau.