Khu Di Tích Lịch Sử Cách Mạng Trung Trung Bộ , Nước Oa
Trong mười ba năm liên tiếp, từ năm một nghìn chín trăm sáu mươi đến giữa năm một nghìn chín trăm bảy mươi ba, giữa những cánh rừng già ở phía tây Quảng Nam, có một đám người sống trong những ngôi nhà gỗ đơn sơ, lợp tranh, nền đất. Họ chỉ huy một cuộc chiến tranh trên khắp vùng Trung Trung Bộ.
Cả nhà mình hôm nay đến thăm nơi họ đã sống và làm việc. Đây là Khu Di tích Lịch sử Cách mạng Trung Trung Bộ, mà người ta thường gọi ngắn là Khu di tích Nước Oa.
Di tích nằm tại xã Trà Tân, huyện Bắc Trà My, Quảng Nam cũ, giờ thuộc Thành phố Đà Nẵng mới sau ngày một tháng bảy năm hai nghìn không trăm hai mươi lăm. Từ trung tâm Đà Nẵng vào đây khoảng một trăm mười cây số, đi mất hơn hai tiếng theo Quốc lộ bốn mươi B, qua những đoạn đèo dài và nhiều khúc cua.
Khu V là gì? Trong kháng chiến chống Mỹ, miền Nam Việt Nam được tổ chức thành nhiều khu chiến lược. Khu V phụ trách vùng Trung Trung Bộ, gồm Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa và một phần Tây Nguyên. Đây là vùng đối đầu trực tiếp với sức mạnh quân sự Mỹ, vì Đà Nẵng chính là căn cứ quân sự lớn nhất của Mỹ ở miền Trung. Ngày tám tháng ba năm một nghìn chín trăm sáu mươi lăm, lính Mỹ đổ bộ vào Đà Nẵng. Khu V từ đó trở thành một trong những chiến trường gay go nhất.
Tại sao lại chọn Trà My để đặt căn cứ? Có ba lý do chính. Thứ nhất, địa hình rừng núi hiểm trở khiến quân đội Mỹ và Việt Nam Cộng hoà khó xâm nhập. Thứ hai, khu vực xa các đô thị nên kín đáo. Thứ ba, và có lẽ quan trọng nhất, đây là vùng đồng bào dân tộc thiểu số Cơ Tu, Xơ Đăng, Mơ Nông sống lâu đời và ủng hộ cách mạng. Họ đã bảo vệ căn cứ, cung cấp lương thực và đảm nhiệm liên lạc suốt mười ba năm. Không có sự hi sinh thầm lặng của bà con dân tộc Trà My, sẽ không có căn cứ Khu V vững chắc.
Hai nhân vật chính tại Nước Oa là đồng chí Võ Chí Công và Đại tướng Chu Huy Mân.
Võ Chí Công, sinh năm một nghìn chín trăm mười hai, mất năm hai nghìn không trăm mười một, là Bí thư Khu ủy V trong suốt giai đoạn kháng chiến từ năm một nghìn chín trăm sáu mươi mốt đến năm một nghìn chín trăm bảy mươi lăm. Sau khi đất nước thống nhất, ông trở thành Chủ tịch Hội đồng Nhà nước từ năm một nghìn chín trăm tám mươi bảy đến năm một nghìn chín trăm chín mươi hai. Nhà gỗ nơi ông sống và làm việc tại Nước Oa được bảo tồn đến nay.
Chu Huy Mân, sinh năm một nghìn chín trăm mười ba, mất năm hai nghìn không trăm lẻ sáu, quê Nghệ An. Ông là Tư lệnh Quân khu V từ năm một nghìn chín trăm sáu mươi lăm đến năm một nghìn chín trăm bảy mươi lăm. Sau giải phóng, ông trở thành Phó Chủ tịch Hội đồng Nhà nước và Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Quân đội Nhân dân Việt Nam, được phong hàm Đại tướng. Ngôi nhà gỗ của ông tại Nước Oa cũng được bảo tồn.
Khi cả nhà đứng trước những ngôi nhà gỗ này, điều ấn tượng nhất có lẽ là sự đơn sơ của chúng. Vách gỗ mỏng, mái tranh, nền đất. Không có gì giống nhà của những người lãnh đạo cao nhất của một vùng chiến lược rộng lớn. Nhưng đó là cố ý. Xây đơn sơ để hòa vào rừng, để máy bay Mỹ nhìn từ trên cao không nhận ra. Bên trong vẫn còn bàn làm việc, giường ngủ, tài liệu. Từ những chiếc bàn đơn sơ ấy, những quyết định ảnh hưởng đến sinh tử của hàng vạn người được đưa ra.
Tháng bảy năm một nghìn chín trăm sáu mươi mốt, Bộ Tư lệnh Quân khu V được thành lập, lúc đầu đặt căn cứ tại Nước Là thuộc Nam Trà My. Sau đó chuyển về Nước Oa này và ở lại suốt đến giữa năm một nghìn chín trăm bảy mươi ba. Sau Hiệp định Paris ký ngày hai mươi bảy tháng một năm một nghìn chín trăm bảy mươi ba, căn cứ được chuyển về Phước Trà, nay thuộc xã Sông Trà, huyện Hiệp Đức. Từ đó, họ tiếp tục chuẩn bị cho giai đoạn cuối của cuộc chiến, cho đến ngày giải phóng ba mươi tháng tư năm một nghìn chín trăm bảy mươi lăm.
Trong khuôn viên khu di tích, ngoài hai ngôi nhà gỗ của đồng chí Võ Chí Công và Đại tướng Chu Huy Mân, cả nhà sẽ thấy hệ thống hầm trú ẩn và đường mòn liên lạc bí mật trong rừng. Còn có đền tưởng niệm các liệt sĩ và cán bộ cách mạng Khu V đã hi sinh, cùng bảo tàng trưng bày hiện vật, tài liệu, hình ảnh.
Ngày bốn tháng tám năm một nghìn chín trăm chín mươi hai, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận nơi này là Di tích Lịch sử Văn hóa Quốc gia. Đây là một trong những di tích cách mạng quan trọng nhất ở miền Trung.
Khi cả nhà đứng im lặng trong khuôn viên, rừng xanh vẫn bao quanh như hồi đó. Tiếng lá xào xạc. Ánh nắng lọc qua tán cây đổ xuống những vách gỗ mộc mạc. Và cả nhà chợt hiểu vì sao người ta chọn nơi này để giữ không khí thiêng liêng của một thời chưa xa. Đây không chỉ là nơi những quyết định lịch sử được đưa ra. Đây còn là nơi những con người bình thường đã sống hết mình, trong những ngôi nhà tranh nền đất, giữa đại ngàn Trà My, và không một lần nào bỏ cuộc.