Khu di tích Nguyễn Trung Trực
Ở Rạch Giá có một nơi người dân gọi bằng cái tên đặc biệt: "mộ và đình".
Đó là vì ở đây có cả hai thứ trong cùng một khuôn viên. Một ngôi đình để thờ. Và phần mộ của người được thờ, ngay bên trong. Người mà cả một vùng Nam Bộ nhớ ơn qua hơn một trăm năm mươi năm, người ta đặt ông ở đây mãi mãi.
Người ấy là Nguyễn Trung Trực.
Theo tài liệu Báo Kiên Giang ghi lại, có hai chiến công thường gắn với tên ông. Năm một nghìn tám trăm sáu mươi mốt, ông chỉ huy đốt cháy chiến hạm Espérance của Pháp trên vàm Nhựt Tảo. Đó là một trong những trận đầu tiên mà người Việt đánh thắng tàu chiến Pháp bằng thủy chiến. Bảy năm sau, năm một nghìn tám trăm sáu mươi tám, ông dẫn quân đánh chiếm đồn Kiên Giang. Cũng năm đó, ông bị bắt và hy sinh.
Ngay năm sau, năm một nghìn tám trăm sáu mươi chín, người dân chài Rạch Giá đã dựng một ngôi nhà nhỏ bằng gỗ, mái lợp lá để thờ ông. Họ không được phép lập bia, không được phép tổ chức lễ lớn, nhưng họ vẫn giữ ông lại trong ký ức của mình theo cách riêng, lặng lẽ và kiên định.
Cả nhà hình dung được không: người vừa hy sinh, quân Pháp đang kiểm soát cả vùng, vậy mà người dân vẫn dựng đình. Đó không chỉ là hành động tôn kính. Đó là một cách nói không bằng lời.
Theo Báo Kiên Giang, ngôi đình ngày nay gồm chính điện, đông lang và tây lang, nằm bên bờ sông Kiên gần cửa biển Rạch Giá. Năm một nghìn chín trăm tám mươi tám, Bộ Văn hóa ra quyết định xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa mộ và đình Nguyễn Trung Trực là di tích cấp quốc gia.
Trong khuôn viên đình còn có nhà trưng bày thân thế và sự nghiệp của ông. Hiện vật, kỷ vật, câu chuyện về cuộc đời và chiến công được lưu giữ ở đây để những người đến sau như cả nhà mình có thể nhìn tận mắt, chứ không chỉ nghe kể lại.
Rồi có một chi tiết nhỏ mà cả nhà nên biết. Từ năm một nghìn chín trăm tám mươi chín, trong khuôn viên đình có một phòng thuốc nam miễn phí. Người dân đến bốc thuốc, châm cứu không mất tiền. Theo Báo Kiên Giang, phòng thuốc này vẫn hoạt động nhiều năm qua. Đó là một lớp ý nghĩa khác của ngôi đình này: không chỉ là nơi tưởng niệm, mà còn là nơi cộng đồng tiếp tục chăm lo cho nhau.
Điều đặc biệt nữa là lễ hội tại đây. Vào các ngày hai mươi sáu, hai mươi bảy và hai mươi tám tháng Tám âm lịch hằng năm, Rạch Giá tổ chức lễ hội tại đình. Người dân khắp nơi đổ về. Theo Báo Kiên Giang, riêng năm hai nghìn mười chín, có hơn một triệu hai trăm nghìn lượt khách về dự lễ kỷ niệm một trăm năm mươi mốt năm ngày ông hy sinh. Năm hai nghìn hai mươi ba, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa Lễ hội Đình thần Nguyễn Trung Trực vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Khi cả nhà đứng giữa khuôn viên đình, nhìn khói hương toả lên từ chính điện, nghe tiếng sóng sông Kiên vọng vào từ phía cửa biển, cả nhà sẽ hiểu vì sao nơi này tồn tại suốt hơn một trăm năm mươi năm. Không phải vì ai ra lệnh. Mà vì người dân Rạch Giá đã chọn giữ ông lại, thế hệ này sang thế hệ khác, lặng lẽ và bền bỉ như dòng sông vẫn chảy.